[1]

Het betreft hier een in door De KIVA. Contactblad voor Indianen- en Karl May-vrienden in Nederland te Bennebroek uitgegeven boek. De auteur is E. van Linden, een pseudoniem van Wouter Tj. Klaren uit Amsterdam, samen met de psychiater Dr. Cornelis Johannes Schuurman (* 5 juli 1898, † ?).
Op p. 37 van de in 1979 verschenen syllabus „Enige essentiële elementen in leven en werk van Karl May« (min of meer een voortzetting van het onderhavige boek »Dr. Karl May«, maar vooral ook: de eerste Nederlandstalige biografie vover Karl May) typeert v. Linden de samenwerking met deze psychiater als volgt: „Ik zou die bijdrage uniek willen noemen, uniek voor Nederland zowel als voor Duitsland. Voor Nederland omdat het betreft het oordeel van een psychiater “vakman”, voor Duitsland omdat dat oordeel wezenlijk andere inhoud heeft dan al datgene wat dar tot dusverre te berde werd gebracht. In verband hiermede moge ik u naar genoemd boekje verwijzen, niet om nog eens wat extra exemplaren te verkopen, wel om u duidelijk te maken dat de strafbare feiten waaraan May zich schuldig maakte, welke voor het overige meer het karakter dragen van een „komische” opera, naar alle waarschijnlijk in schemertoestand zijn geschied, d.w.z. onbewust.
Dit is een principieel ander uitgangspunt dan welke auteur tot dusverre heeft gehanteerd. Als ik spreek over essentiële elementen dan is deze uitdrukking hier zeker op zijn plaats. Van wezenlijk, essentieel belang is namelijk de vraag: was May zich van het strafbare karakter der in de Steckbriefe genoemde feiten bewust of was hij dat niet. Zonder uitzondering gaat de Duitse literatuur uit van het eerste en komt rondweg gezegd tot de meest wonderlijke conclusies.”
- De heer von (of: van?) Linden gebruikt voetnoten, aangegeven d.m.v. sterretjes; op deze website heb ik die voor het gemak als „[L1]” etc. genummerd, ook al is vaak niet duidelijk of de noten van v. Linden of van Schuurman zijn; ook ik heb noten op mijn zang en die heb ik - als eindnoten - „[1]” etc. genummerd.

    [2]

Karl May: »Und Friede auf Erden«, pp. 144-145.

    [3]

Het persbericht stond in Het Parool van 10 januari 1976 (plus tientallen andere kranten).
Drie dagen later werd dit artikeltje becommentarieerd in een ingezonden brief van W. T. Klaren uit Amsterdam (Het Parool, 13 januari 1976), met als titel „Toch Marx?” W. T. Klaren schreef onder het pseudoniem E. v. Linden o.a. dit boek.
De Freudiaanse verschrijving van het Oostduitse persbureau ADN, dat Karl Marx in plaats van Karl May „een bescheiden maar opwindend avonturenschrijver” noemde, is toch wel interessant. In de eerste plaats omdat deze woorden eerherstel lijken in te luiden voor May in Oost-Duitsland, waar zijn boeken jarenlang op de „index” stonden vanwege hun zogenaamde „christelijke” instelling. In de tweede plaats vanwege de vraag: welke van beide auteurs was nu in werkelijkheid „een bescheiden maar opwindende avonturenschrijver”? Misschien was het Marx wél.

    [4]

Dat was in 1976, toen dit boekje van E. v. Linden verscheen, inderdaad de actuele toestand. Inmiddels is er echter ergens een muurtje omgevallen en dat heeft vele zaken veranderd, o.a. de straatnamen in het huidige oosten van Duitsland. Na de bebouwing van het voormalige akkerlandschap Oberzeilen, die rond 1890 begon, kreeg de straat waaraan in later (in 1895) de villa werd gebouwd die aan het einde van dat jaar aan Karl May werd verkocht (die haar Villa „Shatterhand” noemde), in 1892 de naam Kirchstraße, omdat ze toegang verleent tot de achterkant van de Lutherkirche. In 1932 - ter gelegenheid van de 90e geboorte - of 20e sterfdag van May, werd de straat Karl-May-Straße genoemd. De communisten die niets van Karl May moesten hebben (maar gek genoeg wel alles van Karl Marx, niet bepaald de „opwindende avonturenschrijver”, van wie in de vorige noot sprake leek te zijn), veranderden de naam van de straat in 1945 in Hölderlinstraße; het verlengde van de Kirchstraße ten oosten van de Schildenstraße heette oorspronkelijk Moritzstraße (naar de voormalige keurvorst van Saksen van de albetinische lijn van het Huis Wettin - ook al zéér „foute” boel in de latere D.D.R.) en werd Hölderlinstraße, kortom: men hoefde de in het door de Russen bezette deel van Duitsland nauwelijks aanwezige fantasie aan te wenden om iets nieuws te bedenken. Na de Wende kreeg het oostelijk deel van de Hölderlinstraße de naam Karl-May-Straße terug, zodat ook Villa „Shatterhand” haar eigen huisnummer, 5, terugkreeg. Moritz kreeg zijn deel van de straat niet terug: die bleef voorbehouden aan de dichter Friedrich Hölderlin (* 20 maart 1770, † 7 juni 1843).

    [5]

Het precieze aantal boeken dat May schreef is niet geheel duidelijk, omdat hij sommige delen dubbel gebruikte of soms gewoon hergebruikte. Van de door de Karl-May-Verlag bijeengebrachte en bewerkte werken waren onder de naam Karl May’s Gesammelte Werke tot 1968 73 lijvige boekdelen verschenen. De gretige lezers moesten tot 1985 wachten op verdere delen, dus in 1976 klopt het aantal van 74 niet.
Tegenwoordig (2026) bestaat de serie uit 98 delen, nadat er na »Der verlorene Sohn« (deel 74; 1985); 75, »Sklaven der Schande« (1993); 76, »Der Eremit« (1994); 77, »Die Kinder des Herzogs« (1995); 78, »Das Rätsel von Miramare« (1996); 79, »Old Shatterhand in der Heimat« (1997); 80, »Auf der See gefangen« (1998); 82, »In fernen Zonen« (1999); 81, »Abdahn Effendi« (2000); 83, »Am Marterpfahl« (2001); 84, »Der Bowie-Pater« (2003); 85, »Von Ehefrauen und Ehrenmännern« (2004); 86, »Meine dankbaren Leser« (2005); 87, »Das Buch der Liebe« (2006); 91, »Briefwechsel mit Friedrich Ernst Fehsenfeld I« (2007); 92, »Briefwechsel mit Friedrich Ernst Fehsenfeld II« (2008); 88, »Deadly dust« (2008); 93, »Briefwechsel mit Sascha Schneider« (2009); 89, »Im fernen Westen« (2011); 94, »Briefwechsel mit Joseph Kürschner« (2013); 90, »Verschwörung in Wien« (2014); 95, »Briefwechsel mit seinen ‘Kindern’ I« (2020); 96, »Briefwechsel mit seinen ‘Kindern’ II« (2020); 97, »Briefwechsel mit seinen Verlegern I« (2025) en 98, »Briefwechsel mit seinen Verlegern II« (2026). Voor 2027 is deel 99, »Briefwechsel mit seinen Verlegern III« aangekondigd. Bovendien zijn er vanaf 1997 enige tientallen Sonder- en Großbände aan de serie toegevoegd.

    [6]

1892.

    [7]

Friedrich Ernst Fehsenfeld (* 16 december 1853, † 16 september 1933) was een uitgever te Freiburg im Breisgau; hij gaf vanaf 1892 Karl Mays Gesammelte Reise-Erzählungen uit en was mede-oprichter van de Karl-May-Verlag.

    [8]

Prof. Dr. Karel van het Reve (* 19 mei 1921, † 4 maart 1999) was een Nederlands letterkundige, slavist, literair vertaler, essayist, schrijver en columnist. Van 1957 tot 1983 was hij hoogleraar Slavische letterkunde aan de Rijksuniversiteit Leiden. Van het Reve publiceerde wetenschappelijk werk en twee romans, maar is vooral bekend als essayist, die wordt gewaardeerd om zijn scherpzinnige redeneertrant en gevoel voor humor.

    [9]

Een zekere Gerd Frank won in 1969 een aflevering van de tv-quiz „Alles oder nichts”; hij had onderwerp Karl May gekozen. Na die winst schreef hij zelf een quizboek over Karl May met de titel »Kennen Sie Karl May?« dat door de Karl-May-Verlag werd uitgegeven.

  [10]

Dr. F. C. de Rooy (voluit: dr. Ferdinand Carel de Rooy, * 9 juni 1919, † 4 maart 1998) was in het dagelijks leven leraar Frans te Zwolle, later Rijswijk/Z.H. en in zijn vrije tijd dé Karl May-kenner van Nederland. Van zijn hand is o.a. het boekje »Old Shatterhand - Kara Ben-Nemsi - ook voor U! De boodschap van Karl May, de idealist uit het Avondland« (Tilburg: Drukkerij van het R.K. Jongensweeshuis, 1955) en hij redigeerde en gaf in de jaren 1962-1967 de 50 bekende Karl May-pockets bij Uitgeverij Het Spectrum uit. Het vijftigste deel, »Karl May en zijn wereld« is niet (helemaal) geschreven door Dr. F. C. de Rooy: de bundel bestaat uit teksten van Karl May, voornamelijk uit zijn autobiografie, »Mein Leben und Streben«, die worden toegelicht door De Rooy.

  [11]

Blijkbaar een oud kaartje, want Chemnitz heette van 10 mei 1953 tot 1 juni 1990 op last van de DDR-autoriteiten Karl-Marx-Stadt en gedurende die zelfde periode was er geen sprake van deelstaten als Thüringen, Saksen-Anhalt of Saksen: de oude staten en provincies waren vanaf 1953 opgedeeld in Bezirke: Bezirk Dresden, Bezirk Karl-Marx-Stadt, Bezirk Leipzig, Bezirk Halle enz. Bovendien: als je een heel boek schrijft over Karl May, neem dan tenminste een kaartje waar zijn geboorteplaats op staat.

  [12]

Félix Hubert d’Hérelle (geboren als Hubert Augustin Félix Haerens, * 25 april 1873, † 22 februari 1949) was een Franse microbioloog, die beroemd is geworden als de ontdekker van de bacteriofaag (virussen die specifieke soorten bacteriën infecteren) en uitvinder van de fagotherapie (de behandeling van bacteriële infecties door gebruik te maken van bacteriofagen; na de Tweede Wereldoorlog raakte deze therapie in de vergetelheid door de uitvinding van antibiotica).

  [13]

Het Institut Pasteur is een Franse particuliere non-profitorganisatie, opgericht bij decreet van 4 juni 1887 en geïnaugureerd op 14 november 1888, in het belang van de volksgezondheid gewijd aan de studie van biologie, micro-organismen, ziekten en vaccins. Het is naar Louis Pasteur (* 27 december 1822, † 28 september 1895) genoemd, de stichter en eerste directeur, die in 1885 als eerste een vaccin tegen hondsdolheid heeft ontwikkeld.

  [14]

Prof. Dr. Klaas Herman Bouwman (* 5 november 1874, † 8 november 1947) van 1915 tot 1946 hoogleraar in de psychiatrie en neurologie aan de Universiteit van Amsterdam en grondlegger van de Geestelijke Gezondheidszorg (GGZ).

  [15]

Jack van Belle (* 17 december 1922, † 24 augustus 2008) was leraar Nederlands en geschiedenis in Apeldoorn en Lochem en schreef onder de naam Jacq Carré hoorspelen en populaire songteksten, waarvan een aantal ook op muziek is uitgegeven. In 1960 stapte hij over naar de omroep om voor de VARA tv-documentaires te maken waarin een breed scala van onderwerpen aan de orde kwam; zo maakte hij programma’s over opvoeding en gezin, religieuze aangelegenheden, en ook over occulte zaken. Vanwege zijn achtergrond in het onderwijs werd hij gevraagd mee te werken aan de oprichting van de schooltelevisie in Nederland, een nieuw initiatief voor een destijds nog zeer nieuw medium.

  [16]

Dr. Conrad Wilhelm Albert Stromenger (* 31 juli 1889, † 24 februari 1960) was een Zwitserse schrijver van Franse afstamming; hij maakte gebruik van het pseudoniem A. W. Conrady (=Albert Wilhelm Conrady). Hij was bevriend met Hans Wollschläger (zie noot 135) en werkte na zijn emeritaat voor de Karl-May-Verlag. Over Karl May schreef hij:
„Karl May im Urteil der Zeit” (van de 21e (1958) t/m de 26e druk (1965) opgenomen in »»ICH« Karl May • Leben und Werk« (Gesammelte Werke, Band 34)).
„Einstein und Schweitzer mal ohne Kernspaltung und Sozialethik” (vanaf 1956 als brochure, nadruk in de Wiener Karl-May-Brief, Heft 1/2011).
„Albert Einstein, Albert Schweitzer und Karl May”, In: Tiroler Tageszeitung, Innsbruck, 18 augustus 1956.

  [17]

Albert Einstein (* 14 maart 1879, † 18 april 1955) was een Duits, later Zwitsers en nog later Amerikaans theoretisch natuurkundige van Joodse afkomst. In 1921 ontving hij voor zijn verdiensten voor de theoretische natuurkunde, en met name voor zijn ontdekking van de wet van het foto-elektrisch effect de Nobelprijs voor de Natuurkunde.

  [18]

Albert Schweitzer (* 14 januari 1875, † 4 september 1965) was een Duits medicus, luthers theoloog, filosoof en schrijver; hij ontving in 1952 de Nobelprijs voor de Vrede voor zijn in woord en daad uitgedragen dogma ‘Eerbied voor al het leven’.

  [19]

Johann Wolfgang Goethe (sinds 1782 von Goethe, * 28 augustus 1749, † 22 maart 1832; ) was de grootste dichter en dramaturg die Duitsland ooit gekend heeft; daarnaast was hij wetenschapper, romanschrijver, filosoof, natuuronderzoeker en staatsman. Bekende werken van hem zijn (o.a.) »Heidenröslein«, »Wandrers Sturmlied«, »Götz von Berlichingen«, »Die Leiden des jungen Werthers«, »Egmont«, »Iphigenie auf Tauris«, »Torquato Tasso«, »Der Erlkönig«, »Römische Elegien«, »Reineke Fuchs«, »Wilhelm Meisters Lehrjahre«, »Xenien« (samen met Friedrich (von) Schiller);, »Faust. Eine Tragödie«, »Hermann und Dorothea« »Pandora«, »Wilhelm Meisters Wanderjahre«, »Die Wahlverwandtschaften«, »Zur Farbenlehre«, »Aus meinem Leben. Dichtung und Wahrheit«, »Italienische Reise«, »Über Kunst und Altertum«, »West-östlicher Divan«, »Marienbader Elegie«, »Faust. Der Tragödie zweiter Teil« en »Einzelnheiten, Maximen und Reflexionen«.

  [20]

Heinrich Gotthold Münchmeyer (* 29 juni 1836, † 6 april 1892) was uitgever en colportageboekhandelaar in Dresden.
Van maart 1875 tot december 1876 was Karl May aan deze uitgever verbonden en redigeerde hij de tijdschriften Der Beobachter an der Elbe (dat van 1874 tot 1875 bestond), Deutsches Familienblatt. Wochenschrift für Geist und Gemüth zur Unterhaltung für Jedermann (1875-1877; hierin publiceerde May zijn eerste indianenverhalen), Schacht und Hütte. Blätter zur Unterhaltung und Belehrung für Berg- Hütten- und Maschinenarbeiter (1875-1876) en Feierstunden am häuslichen Heerde. Belletristisches Unterhaltungs-Blatt für alle Stände (1876-1877; hierin publiceerde May zijn eerste verhalen over de Oriënt).
Tussen 1882 en 1887 schreef Karl May zijn vijf grote colportageromans voor Verlag H. G. Münchmeyer: »Waldröschen oder die Rächerjagd rund um die Erde« (december 1882-augustus 1884; 2.612 pagina’s), »Die Liebe des Ulanen – ein packender Fortsetzungsroman über den deutsch-französischen Krieg 1870/71« (oktober 1883-november 1885; 1.724 pagina’s), »Der verlorne Sohn oder Der Fürst des Elends. Roman aus der Criminal-Geschichte« (augustus 1884-juli 1886; 2411 pagina’s), »Deutsche Herzen – Deutsche Helden« (december 1885-januari 1888; 2.610 pagina’s) en »Der Weg zum Glück – Höchst interessante Begebenheiten aus dem Leben und Wirken des Königs Ludwig II. von Baiern« (juli 1886-augustus 1888; 2.616 pagina’s).

  [21]

Friedrich Pustet (* 25 februari 1798, † 6 maart 1882) was een Duitse uitgever en oprichter van de gelijknamige uitgeverij, die inmiddels Friedrich Pustet GmbH & Co. KG heet en al zes generaties lang door leden van de familie Pustet wordt bestuurd. Naast een uitgeverij bezit de firma ook een grafisch bedrijf en elf boekwinkels, waarvan alleen al vier in Regensburg, waar de firma ook statutair gevestigd is. Tussen 1874 en 1953 gaf de uitgeverij een van grootste Duitse katholieke tijdschriften, Deutscher Hausschatz (tot 1910: Deutscher Hausschatz in Wort und Bild), waarin Karl May tussen 1878 en 1909 met enige regelmaat publiceerde, uit.

  [22]

Het burgerlijk huwelijk wordt gesloten in het stadhuis van Ernstthal (Neumarkt 9), Karls woonplaats; het kerkelijk huwelijk vindt plaats in de St. Christophori-kerk in Hohenstein, Emma’s woonplaats. In deze kerk zijn ook Karls ouders ooit getrouwd.

  [23]

Johann Wilhelm Spemann (* 24 december 1844, † 29 juni 1910) was een uitgever in Stuttgart. In 1881 vertrouwde Spemann Jöseph Kürschner de redactie van het tijdschrift Vom Fels zum Meer toe. Ook het jaarboek Das Neue Universum en het jongenstijdschrift Der Gute Kamerad (vanaf 1887) stammen uit de uitgeverij van Spemann. In 1889 werd de „Union Deutsche Verlagsgesellschaft” opgericht en de uitgeverij van Spemann ging daarin op, maar na enkele onenigheden riep hij rond 1900 zijn eigen Spemann-uitgeverij weer in het leven.

  [24]

Friedrich Ernst Fehsenfeld : zie noot 7.

  [25]

In Perzië en Brits-Indië mocht hij niet van boord, omdat er een pestepidemie heerste.

  [26]

Dat heette toen nog gewoon Nederlands-Indië. De naam Indonesië werd vanaf de negentiende eeuw wel gebruikt door academische kringen buiten Nederland, maar de naam Indonesië werd pas officieel na de onafhankelijkheid 27 december 1949.

  [27]

Het huidige Sri Lanka.

  [28]

Voor alle duidelijkheid: scheiding van Emma May-Pollmer.

  [29]

Rudolf Lebius (* 4 januari 1868, † 4 april 1946) was een Duitse journalist van het dubieuze soort, uitgever, vakbondsleider en antisemitisch politicus; nadat zijn pogingen om Karl May af te persen mislukt waren, werd hij diens vuigste tegenstander. Over Karl May schreef hij in november 1910 »Die Zeugen Karl May und Klara May. Ein Beitrag zur Kriminalgeschichte unserer Zeit«; voor de „bewijzen” in dat boek had hij talloze mensen omgekocht, onder druk gezet en hun woorden verdraaid. Het mag dan ook geen verbazing wekken dat dit boek op 3 december 1910 verboden werd, al had het zijn vernietigende werk al gedaan, want Lebius had het boek al aan diverse rechtbanken in Duitsland gestuurd.
De man was een opportunist van het zuiverste water: aanvankelijk was hij politiek gezien een voorstander van de sociaaldemocratie. Nadat hij in 1904 uit de SPD was getreden, werd hij juist anti-sociaaldemocratisch. In 1906 werd hij voorzitter van de Duitse Gelbe Gewerkschaften; deze gele vakbonden werden wereldwijd opgericht om de macht van de rode (socialistische en communistische) vakbonden te breken. In 1906 richtte hij het blad Der Bund, de spreekbuis van deze gele vakbonden. Van 1911 tot 1913 gaf hij het antisemitische maand- en later weekblad Nationaldemocrat uit. Tijdens de Novemberrevolutie van 1918 richtte hij mede de antisemitisch georiënteerde „National-Demokratischen Partei” (NDP) op, waarvan hij voorzitter werd; in 1923 verdween de partij weer. Deze partij moet niet verward worden met de na-oorlogse NPD („Nationaldemokratische Partei Deutschlands”, een rechts-extremistische partij in West-Duitsland vol oude en nieuwe nazi’s, die op 28 november 1964 werd opgericht en als een soort voortzetting van Hitlers NSDAP geldt - maar dan „zonder de SA” - en sinds 3 juni 2023 Die Heimat heet.
Een van Lebius’ „politieke” boeken is: »Het geheim van het jodendom, Duitse Nationale Republiek en jodenvraagstuk”.

  [30]

Johanne Rosine Hennig (* 1807, † 1875), de weduwe van een azijnfabrikant, verhuurde op 20 maart 1865 een kamer van haar woning aan het Thomaskirchhof 12 - na omnummering in 1888 is dat het huidige huisnummer 7 - in Leipzig an Karl May. Haar zoon Hermann diende nog diezelfde dag een aanklacht tegen May in vanwege bontdiefstal.

  [31]

Johann Friedrich Gottlob Erler (* 17 januari 1820, † 23 juli 1898) was een pelswarenhandelaar in Leipzig (Brühl, hoek Nikolaistraße), die op 20 maart 1865 het slachtoffer werd van een geraffineerde bontdiefstal door Karl May.

  [32]

Op 29 maart 1869 (Paasmaandag) nam Karl May, die zichzelf „politieluitenant von Wolframsdorf” noemde, tien zogenaamde valse Thaler en een hoegenaamd gestolen horloge in beslag bij koopman Carl Reimann, die in Wiederau - een plaatsje in de buurt van Mittweida - ook „Gasthof zum Hirsch” runde. De hoogte van de buit was 18 Thaler

  [33]

Het gaat hier om zeilmaker Karl Friedrich August Krause (* 1828, † 1896) in Ponitz. Karl May verscheen op 10 april 1869 bij deze Krause met de bewering dat hij een „lid van de geheime politie” was en belast met het zoeken naar vals geld. En ja hoor, van het geld dat Krause in zijn kas had, bleken maar liefst 30 Thaler „vals” te zijn. De overrompelde zeilmaker laat zich echter niet van zijn stuk brengen en eist een officiële ondervraging. Daarop neemt May de man mee naar Crimmitschau en wil onderweg onopvallend verdwijnen, maar de wantrouwend geworden zeilmaker achtervolgt hem niettemin.

  [34]

Christian Friedrich Weißpflog (* 1819, † 1894) was in 1842 - toen hij nog smidsgezel was - Karl Mays peetoom. Later, toen hij al volwaardig smid was, woonde en werkte hij in de Mittelstraße 1 in Ernstthal en was hij getrouwd met Emilie Weißpflog, geb. Günther. Hij vertelde vaak in geuren en kleureun zijn belevenissen uit de tijd waarin hij nog rondtrok als smidsgezel. In 1869 ondersteunde hij de voortvluchtige draaideurcrimineel door hem wat makkelijk te verkopen voorwerpen gaf en hem aanried zijn toevlucht te zoeken in de „Eisenhöhle” (de huidige „Karl-May-Höhle”) in het bos ten noorden van Ernstthal. Voor de vorm deed hij een paar dagen later aangifte van de „diefstal”. In 1880 was hij trouwgetuige bij Karl Mays huwelijk met Emma Pollmer.

  [35]

Op de vroege ochtend van 31 mei 1869 begeeft May zich naar een restaurant te Limbach, bestelt een glas wijn zonder het te krijgen, daar de waard - Wünschmann - nog niet is opgestaan en eigent zich een set biljartballen (5 stuks) toe, “door het benutten van een korte afwezigheid van het dienstertje”. Deze vijf exemplaren worden later door de rechtbank op zo’n 20 Taler waarde gewaardeerd. Voor een kwart van de waarde kan hij ze kwijt aan een houtbewerker ter plaatse.

  [36]

Van Christian Gottlob Schreyer uis helemaal niets bekend, behalve dat hij hoteleigenaar in Bräunsdorf was.

  [37]

Christian Anton Wappler (* 1816, † 1879) was wever en bakker in Mülsen St. Jacob, in de buurt bij Zwickau; hij was getrouwd en had drie zonen. Op 15 juni 1869 verscheen Karl May bij hem en gaf zich uit als „expediënt” - een boekhouder die niet alleen verantwoordelijk is voor kas- en boekhoudzaken, maar ook voor het bijhouden van lijsten en overzichten en ook voor het beheer van dossiers - „van de jurist Dr. Wilhelm Michael Schaffrath in Dresden”. Deze Schaffrath heeft werkelijk bestaan, dus het noemen van deze bekende naam nam elke vorm van wantrouwen weg; May overhandigde de bakker een vervalste oorkonde over een erfenis die hij van een Amerikaans familielid zou krijgen. Om de benodigde personalia te controleren moest Wappler meteen met zijn drie zonen naar Glauchau gaan. Zo gezegd, zo gedaan, maar het viertal had zijn kont nog niet gekeerd of Karl May verklaart aan de achtergebleven bakkersvrouw dat het verhaal over de erfenis een smoes was om de mannen weg te lokken, want men vermoedde dat er vals geld in het huis van de bakker aanwezig was; hij gaf te kennen dat hij „geheim agent” was en ook hier vond hij prompt 28 hoegenaamd valse Thaler, die hij in beslag nam en daarmee verder vluchtte.

  [38]

Bij Schankwirtschaft Engelhardt in Hohenstein (Karlstraße 57) hoorde ook een kegelbaan en een leesbibliotheek; eigenaren waren Johanne Christiane Engelhardt, weduwe Gündel (* 1799, † 1876) en Christian Friedrich Engelhardt (* 1805, † 1878). Als twaalfjarige werkte Karl May hier als kegeljongen, eke zondag vanaf de mis tot de late avond. Maar het drukst waren de maandagen, waarop de bewoners van de omliggende dorpen naar de markt in Hohenstein kwamen en aansluitend tot middernacht naar de kegelbaan. Hij verdiende daar aardig wat geld (20 groschen plus fooien), maar een en ander ging wel ten koste van zijn gezondheid: niet alleen zijn lichamelijke geonzdheid, maar vooral ook zijn geestelijke: omdat de kegelbaan als een trechter werkte, hoorde hij alles wat de kegelbroeders elkaar vertelde, ook de meest ordinaire grapjes. Af en toe kreeg hij ook een boterham, een uit restjes samengesteld bier of - om hem op te monteren - een glas jenever. De wachttijd verdreef hij door het lezen van alle mogelijke en vooral onmogelijke lectuur, zoals »Rinaldo Rinaldini” en navolgers daarvan. Van het verdiende geld betaalde hij lessen Engels en Frans, die gegeven werden aan de kinderen van toekomstige emigranten.
Op 2 juli 1869 - lang na zijn activiteiten als kegeljongen - werd hij slapend betrapt in de kegelbaan, die hij natuurlijk door en door kende, gearresteerd en naar Mittweida gebracht.

  [39]

Op 2 december 1929 kreeg een 80 meter stuk straat dat de Bahnstraße met de Oststraße verbond, maar nog geen naam had, officieel de naam Karl-May-Straße. Het deel van de Bahnstraße waaraan het geboortehuis van Karl May stond, volgde in februari 1932 naar aanleiding van de 90e geboortedag van Karl May en in 1935 ten slotte werd ook het meest westelijke gedeelte van de Bahnstraße veranderd in Karl-May-Straße. Het huisnummer van Mays geboortehuis - het huidige Karl May-Haus, museum sinds 25 februari 1985 - is sindsdien 52.
Het boek van E. v. Linden m.m.v. Dr. C. J. Schuurman is verschenen in 1976 ...

  [40]

Karls ouders hadden veertien kinderen, maar slechts vijf ovverleefden hun eerste jaar. Toen Karl - als vijfde kind van het gezin - geboren werd, had hij één zus, Auguste Wilhelmine (* 1 december 1837, † 27 mei 1880), de latere Frau Hoppe. Een eenvoudige rekensom leert ons dat er op dat moment dus al drie kinderen overleden waren: twee broers en een zusje. Als zesde t/m achtste kind werden Christiane Wilhelmine (* 28 mei 1844, † 30 april 1932, de latere Frau Schöne), Ernestine Pauline (* 2 juni 1847, † † 29 april 1872) en Karoline Wilhelmine (* 9 juni 1849, † 1 december 1945, de latere Frau Selbmann). Later werden nog drie broertjes en drie zusjes geboren, die echter geen van alle ouder werden dan een paar maanden.
Je zou dus kunnen zeggen dat het gezin pas „compleet” was vanaf 9 juni 1849, toen de familie al lang en breed op de Markt 183 (Neumarkt 16) in Ernstthal woonde. Wat May in »Mein Leben und Streben« beschrijft over de vijf kinderen van het gezin die maar net naast elkaar konden staan op de hof, moet dus betrekking hebben op het huis aan de Markt 183, niet op het geboortehuis; rond 1860 verhuisde het gezin naar Markt 185 (nu: Neumarkt 18), dus twee deuren verder.

  [41]

v. Linden geeft hier met een sterretje aan dat er een voetnoot komt. Vol verwachting klopt ons hart, maar die voetnoot wil maar niet komen. Het is een hele lap tekst, die hij in de tekst van pagina 6 heeft ingelast. Zie dus aldaar.

  [42]

Bedoeld worden Woldemar Ludwig Grenser (* 2 januar 1812, † 2 juni 1872) en Carl Friedrich Haase (* 12 februari 1788, † 10 november 1865). Beide waren professoren en directeur van het Entbindungsinstituts mit Hebammenschule an der Chirurgisch-Medizinischen Akademie in Dresden, gevestigd in het Kurländer Palais. Haase was dat van 1828 tot zijn pensioen op 30 juni 1845, Grenser vanaf 30 juni 1845. Beide heren hadden van Karl Mays moeder, die aan genoemd instituut met succes een vroedvrouwencursus had gevolgd, hadden van haar gehoord van Karls aandoening en besloten spontaan de jongen te helpen; in maart 1846 werd hij genezen verklaard.

  [43]

Christian Johann Heinrich Heine (* 13 december 1797, † 17 februari 1856) was een Duitse dichter van Joodse afkomst. Zijn bekendste werken zijn »Gedichte«, „Tragödien nebst einem lyrischen Intermezzo« (met hierin: »William Ratcliff«, »Almansor und Lyrisches Intermezzo«), »Dreiunddreißig Gedichte« (met hierin: »Die Loreley«), »Reisebilder. Erster Teil« (met hierin: »Die Harzreise«, »Die Heimkehr«, »Die Nordsee. Erste Abteilung« en verscheidene gedichten), »Buch der Lieder en Reisebilder. Zweiter Teil« (met hierin: »Die Nordsee. Zweite und dritte Abteilung«, »Ideen«, »Das Buch Le Grand« en »Briefe aus Berlin«), »Reisebilder. Dritter Teil« (met hierin: »Die Reise von München nach Genua« en »Die Bäder von Lucca«), »Der Salon. Erster Teil« (met hierin: »Französische Maler«, »Aus den Memoiren des Herren von Schnabelewopski« en verscheidene gedichten), »Der Salon. Zweiter Teil« (met hierin: »Zur Geschichte der Religion und Philosophie in Deutschland« en de gedichtencyclus »Neuer Frühling«), »Der Salon. Dritter Teil«, »Neue Gedichte« (met hierin: »Deutschland. Ein Wintermärchen«), »Die schlesischen Weber«, »Atta Troll – Ein Sommernachtstraum«, »Romanzero«, en »Der Doktor Faust. Ein Tanzpoem«.

  [44]

Gerhart Hauptmann (eigenlijk: Gerhard Johann Robert Hauptmann, * 15 november 1862, † 6 juni 1946) was een Duits toneelschrijver. Bekende werken van hem zijn „Bahnwärter Thiel”, „Vor Sonnenaufgang”, het al genoemde „Die Weber”, „Florian Geyer”, „Fuhrmann Henschel” en een viertal bewerkingen van klassieke tragedies. Hij ontving voor zijn complete werk in 1912 de Nobelprijs voor de Literatuur.

  [45]

Käthe Kollwitz geb. Schmidt (* 8 juli 1867, † 22 april 1945) was een Duitse grafisch kunstenares en beeldhouwster. Bekende werken van haar zijn »Een Weberaufstand» (6 etsen), »Bauernkrieg« (9 etsen), »Krieg«, »Trauernde Eltern« (op de Duitse oorlogsbegraafplaats te Vladslo (België), vanwege haar in de Eerste Wereldoorlog omgekomen zoon Peter Kollwitz die daar begraven ligt), »Mutter mit zwei Kindern”, „Pietà” (ook »Mutter mit totem Sohn”) genoemd en ÅDie Klage”.

  [46]

Prof. Dr. Pieter Jan Bouman (* 19 september 1902, † 10 maart 1977) was van 1946 tot 1967 hoogleraar sociologie aan de Rijksuniversiteit Groningen, van 1959 tot 1960 rector magnificus van die universiteit en schrijver van populair-wetenschappelijke boeken, waaronder »Revolutie der eenzamen« en »Cultuurgeschiedenis van de twintigste eeuw« de best verkochte waren.

  [47]

Friedrich August II. (voluit: Friedrich August Albert Maria Clemens Joseph Vincenz Aloys Nepomuk Johann Baptista Nikolaus Raphael Peter Xaver Franz de Paula Venantius Felix von Sachsen; * 18 mei 1797, † 9 augustus 1854) uit de albertijnse lijn van het huis Wettin was van 6 juni 1836 tot 9 augustus 1754 de derde koning van Saksen.

  [48]

Samuel Friedrich Strauch (* 8 september 1788, † 10 februari 1860) was cantor en leraar aan de Ernstthaler lagere school; hij woonde op de Markt nr. 186 (nu Neumarkt 19) en was dus na ± 1860 een buurman van de familie May. Hij gaf Karl May privéles in orgel-, piano- en vioolspel. Na zijn dood werd zijn complete nalatenschap, waaronder zijn eigen composities, door zijn weduwe Friederike Wilhelmine Concordia Strauch, geb. Layritz (* 1803, † 1887) vernietigd, tenminste: volgens Karl May. In werkelijkheid zijn in ieder geval zijn boeken aan antiquariaat List & Francke in Leipzig verkocht dat ze in een catalogus te koop aanbood. In de figuur van de professor (in de bewerking van de Karl-May-Verlag Professor Vitzliputzli genaamd) in »In der Heimrath« weerspiegelde May cantor Strauch.

  [49]

Heinrich Lißner (soms ook Listner gespeld, * 1788, † 1863) was een poppenspeler uit Frankberg, die met zijn Marionetten-, Welt- und Metamorphosentheater ook een paar keer in Ernstthal optrad. Waarschijnlijk in 1851 voerde hij in het Ernstthaler Webermeisterhaus de poppentheaterstukken »Das Müllerröschen oder Die Schlacht bei Jena« en »Doktor Faust oder Gott, Mensch und Teufel«, die May allebei samen met zijn grootmoeder bezocht heeft.
Volgens het Wochenblatt und Anzeiger für Hohenstein, Ernstthal und Umgebung speelde Lißner/Listner in 1855: »Die Zauberprinzessin«, »Fanny und Turrmann oder das übereilte Urtheil«, »Der verlorne Sohn (Kinderstück)«, »Faust«, »Judith und Holofernes, oder: Die Belagerung der Stadt Bethulia« en »Der Freischütz (Oper von Carl Maria von Weber) mit vollständig besetztem Orchester« op; het is mogelijk dat de toen dertienjarige Karl May ook daarvan enkele stukken gezien heeft.

  [50]

»Faust« is een sage over een legendarische figuur, gebaseerd op de Duitse magiër en medicus Dr. Johann Georg Faust (* ±, 1480, † ± 1540). Gelijk met zijn dood, vermoedelijk rond 1540, ontstond het gerucht dat hij een pact met de duivel had gesloten. Een van de eerste sagen over Dr. Faust werd in 1587 gepubliceerd door Johann Spies (* ± 1540, begraven op 21 februari 1623): »Historia von D. Johann Fausten«. Hierin had Dr. Faust een afspraak gemaakt met de duivel – Mephistopheles genoemd –, die Faust beloonde door hem te voorzien van alle rijkdom, kennis en geneugten van het leven. Faust stelde daar tegenover dat hij na zijn dood zijn ziel opgaf. Het verhaal werd veel vertaald en al in 1604 opgepikt door de Engelse dichter Christopher Marlowe (gedoopt op 26 februari 1564, † 30 mei 1593): »The Tragical History of the Life and Death of Doctor Faustus«; Marlowe’s Faustus staat al met één been in de renaissance: Faustus verlangt de macht over de hele wereld en veracht de theologie en de gerichtheid op het hiernamaals. Twee eeuwen later, in 1808, schreef Johann Wolfgang Goethe (sinds 1782 von Goethe; * 28 augustus 1749, † 22 maart 1832) zijn onovertroffen tragedie »Faust. Der Tragödie erster Teil«, in 1832 (postuum) gevolgd door »Faust. Der Tragödie zweiter Teil«.

  [51]

Bedoeld wordt óf Carl Traugott Schmidt (* 29 mei 1780, † 27 augustus 1853), dominee van de St. Trinitatis-Kirche en lokale schoolinspecteur van 13 oktober 1825 tot 27 augustus 1853, óf
Carl Hermann Schmidt (* 19. Februar 1826, † 26 december 1901), eerste jongensleraar aan en rector van de Ernstthaler Volksschule van 7 april 1853 tot juni 1854 en dominee van de St. Trinitatis-Kirche van 4 juni 1854 tot 1865.

  [52]

Bedoeld wordt óf Dr. Friedrich Wilhelm Herz (* 1820, † 1892), eerste jongensleraar aan en rector van de Ernstthaler Volksschule tot 20 december 1849, óf Christian Gentzsch (* 1811, † 20 februari 1852), eerste jongensleraar aan en rector van de Ernstthaler Volksschule van 20 maart 1850 tot 20 februari 1852, óf Magister Christian Wilhelm Ludwig (* 1823, † 1896), eerste jongensleraar aan en rector ad interim van de Ernstthaler Volksschule van 11 november 1852 tot maart 1853, óf
Carl Hermann Schmidt (* 19. Februar 1826, † 26 december 1901), eerste jongensleraar aan en rector van de Ernstthaler Volksschule van 7 april 1853 tot juni 1854 en dominee van de St. Trinitatis-Kirche van 4 juni 1854 tot 1865 óf Julius Eduard Fickelscherer (* 28 juli 1816, † 11 september 1880), eerste jongensleraar aan en rector van de Ernstthaler Volksschule van 1854 tot 1861. Laatstgenoemde is in ieder geval degene die privélessen Frans en Engels geeft aan de kinderen van toekomstige emigranten en aan Karl May.

  [53]

Zie noot 38.

  [54]

Christian August Vulpius (* 23 januari 1762, † 25 juni 1827) was een Duits schrijver; zijn zus Christiane (voluit: Johanna Christiana Sophia Vulpius, * 1 juni 1765, † 6 juni 1816) was vanaf 1788 de levensgezellin en vanaf 1806 de vrouw van Goethe. Vulpius is vooral bekend geworden door de roman »Rinaldo Rinaldini, der Räuberhauptmann«, dat in 1798 verscheen en dat talloze malen werd nagevolgd door andere schrijvers. Het staat vast dat deze roman aanwezig was in de bibliotheek van Schankwirtschaft Engelhardt in Hohenstein.

  [55]

»Sallo Sallini, der furchtbarste Räuberhauptmann in Italien und Böhmen. Eine Räuber- und Geistergeschichte« is een roman in twee delen van de Duitse journalist en schrijver Dr. Georg Carl Ludwig Schöpffer (ook wel gespeld als Schöpfer, * 13 maart 1811 , † 1876) uit 1828, een duidelijke navolging van Vulpius’ roman »Rinaldo Rinaldini, der Räuberhauptmann«, zoals we reeds aan de allitererende titel kunnen zien. Het staat vast dat deze roman aanwezig was in de bibliotheek van Schankwirtschaft Engelhardt in Hohenstein.

  [56]

»Himlo Himlini, der Räuberhäuptling in Spanien mit seiner gefürchteten Bande. Großes Räubergemälde« is een roman in twee delen van de Duitse journalist en schrijver Dr. Georg Carl Ludwig Schöpffer (ook wel gespeld als Schöpfer, * 13 maart 1811, † 1876) uit 1833, ook alweer een duidelijke navolging van Vulpius’ roman »Rinaldo Rinaldini, der Räuberhauptmann«, zoals we reeds aan de allitererende titel kunnen zien. Het staat vast dat deze roman aanwezig was in de bibliotheek van Schankwirtschaft Engelhardt in Hohenstein.

  [57]

»Die Sünden des Erzbischofs« wordt door Karl May in „Mein Leben und Streben” in samenhang met zeven andere titels genoemd, maar het bestaan ervan is tot op heden nooit bewezen.

  [58]

De zogenaamde Lügenschmiede was een café op de huidige hoek van de Braugasse en de Hermannstraße in Ernstthal. Het gebouw bestond al vanaf de jaren ’20 van de negentiende eeuw. In 1870 kwam het in bezit van een zekere Karl Wilhelm Reinhold (* 1838, † 1890), die de vergunning om wijn en Beiers bier te schenken verwierf; later noemde hij het Gasthaus zur Schmiede. Het café liep goed en de gasten kwamen uit de Ernstthaler en Hohensteiner middenklasse. De waard, Reinhold, en zijn vrouw Cäcilie hielden wel van een geintje, en beiden speelden hun gasten - vaak ruwe - streken. Het café kreeg daarop al snel de naam „Lügenschmiede”. In »Mein Leben und Streben« had Karl May geen goed woord over voor deze „Lügenschmiede”, omdat er natuurlijk, zoals dat gaat in een dorpscafé, ook stevig geroddeld werd; het onderwerp van die roddels laat zich makkelijk raden: Karl May, de „ontaarde” zoon van de stad. Op 31 mei 1900 werd het café ten slotte afgebroken om de straat te kunnen verbreden.

  [59]

Duitse titel: »Weihnacht!;« (Gesammelte Werke, Band 24«).
Klaas van IJken heeft de eerste hoofdstukken van het boek vertaald, bewerkt en ingeleid: deze vertaling is onder de titel »Een Kerstreis door Saksen en Bohemen«. Het boekje is in 2016 onder de titel »Een Kerstreis door Saksen en Bohemen« verschenen als „Pockets van de Karl May Vereniging, deel 1”.

  [60]

Friedrich Wilhelm Schütze (* 19 april 1807, † 12 februari 1888) was van 1844 tot 1885 directeur van het Fürstlich-Schönburgische Lehrerseminar in Waldenburg en schrijver van boeken en artikelen op het gebied van het lagere-school- en seminariewezen. Hij zorgde ervoor dat Karl May van het seminarie in Waldenburg werd verwijderd, maar richtte daarna wel een verzoekschrift aan het Vogtländisches Schul-Lehrer-Seminar in Plauen; als gevolg daarvan mocht Karl May in Plauen zijn studie voortzetten.

  [61]

Ernst Theodor Meinhold (* 1835 , † 1890) was een koopman in Glauchau, die de jonge leraar Karl May in oktober 1861 als onderhuurder in zijn woning aan de Große Färbergasse 17 opnam. Na veertien dagen diende hij een aanklacht tegen May in omdat deze zich tijdens pianolessen iets te nadrukkelijk met mevrouw Meinhold (* 1842 , † 1891) bezig had gehouden. Daarop verliet May Glauchau en vond al snel een nieuwe baan in Altchemnitz.

  [62]

Julius Friedrich Claus (ook gespeld als Clauß, * 1816, † 1873) was de eigenaar van een katoengarenspinnerij in Altchemnitz (tegenwoordig een stadsdeel van Chemnitz), gelegen aan de Würschnitz bij de grens met Harthau (ook dat is tegenwoordig een stadsdeel van Chemnitz). Bij de spinnerij hoorde ook een fabrieksschool, waar Karl May van 6 november t/m 23 december 1861 twee klassen jonge fabrieksarbeiders les gaf.

  [63]

Carl Friedrich Solbrig (* 15 maart 1807, † 17 maart 1872) was de eigenaar van een kamgarenspinnerij in Harthau, met een filiaal in Altchemnitz. Solbrig had in 1849 het gebouw van de failliet verklaarde Bernhard’sche Fabrik in Harthau overgenomen en daar zijn spinnerijfabriek ingericht. Het filiaal in Altchemnitz kwam daar later bij; dat filiaal werd geleid door Solbrigs zoon Friedrich August Solbrig (* 1836, † 1876) plus zijn schoonzonen Carl Wilhelm Rößler (* 1831, † 1896) en Carl Wilhelm Heise (* 1829, † 1886). In 1863 werden zij eigenaren van de onderneming dat vanaf toen C. F. Solbrig Söhne heette. Bij de spinnerijfabriek hoorde ook een fabrieksschool met één klaslokaal; ook hier gaf Karl May van 6 november t.m 23 december 1861 één klas jonge fabrieksarbeiders les. Beschermheer van de school was Carl Friedrich Solbrig zelf, maar beide scholen vielen onder de Superintendentur van Robert Kohl (* 14 december 1813, † 31 december 1881), van 1859 tot 1880 dominee van de St. Nicolai-Kirche in Chemnitz en Superintendent (een predikant in het lutheranisme die belast is met het opzicht over en het leiding geven aan het kerkelijk leven in een bepaald gebied) van de ephorie (kerkelijk ambtsgebied) Chemnitz, waaronder ook Altchemnitz en Harthau vielen.

  [64]

Waarschijnlijk al op 24 december: op de Kerstmarkt in Hohenstein.

  [65]

Karl May had het zakhorloge van zijn kamergenoot Scheunpflug geleend, maar zonder dit bij het begin van de kerstvakantie terug te hangen; van een cadeau voor zijn vader is nooit sprake geweest.
Julius Hermann Scheunpflug (* 10 juli 1820, † ?) was boekhouder bij de fabrieken van Claus en/of Solbrig in Altchemnitz en kamergenoot van Karl May; eigenaar van het uitgeleende zakhorloge en de meerschuimen pijp.

  [66]

Wolf Hasso Erich Wulffen (* 3 oktober 1862 in Dresden, † 10 juli 1936) was een Duitse criminoloog, Officier van Justitie en schrijver, Karl May in 1908 in zin boek »Psychologie eines Verbrechers« - zonder Mays naam te noemen, maar voor iedereen identificeerbaar - een „geboren misdadiger” noemde, een term die in 1876 gemunt was door de Italiaanse arts en psycholoog Cesare Lombroso (* 18 november 1836, † 19 oktober 1909): delinquente nato. Rudolf Lebius (zie noot 29) pikte de term maar al te graag op en gebruikte hem over May tegen Selma vom Scheidt (* 26 september 1874, † 19 februari 1959), een vriendin van Emma Pollmer.
Wulffen betreurde later zijn houding tegenover May en nam hem openlijk in bescherming. Hij schreef zelfs enkele bijdragen voor de Karl-May-Jahrbücher en werd Klara Mays rechtsbijstand. Ter ere van haar 60e verjaardag werd het door Wulffen geschreven blijspel in een akte »Tasso in Darmstadt« opgevoerd. Op grond van Wulffens reputatie vroeg Dr. Euchar Albrecht Schmid (* 29 augustus 1884, † 15 juli 1951), Karl Mays uitgever, hem zelfs om een toelichting te schrijven op de politie- en gerechtsakten over Karl May. Klara May was het echter niet eens met een dergelijk onderzoek; sterker nog, in plaats daarvan wist zij Wulffen zo gek te krijgen om de (Mittweidaer) onderzoeksakten te vernietigen, maar Wulffen maakte uittreksels van akten, die hij voor wetenschappelijke werken wilde gebruiken, voor hij aan haar verzoek voldeed. Het op de (uittreksels van de) akten gebaseerde manuscript »Karl Mays Inferno« belandde in 1928 bj de Karl-May-Verlag. Gelukkig werd daar eens een kopie gemaakt van het manuscript, voor Klara de tekst kon lezen. Zij verlangde - geheel volgens verwachting - de onmiddellijke vernietiging van het manuscript. Op oudejaarsavond 1931 verbrandde zij Wulffens origineel in het bijzijn van Patty Frank (artiestennaam van Ernst Johann Franz Tobis, * 19 januari 1876, † 23 augustus 1959), een Duits artiest, indianendeskundige en in 1928 oprichter-directeur van Villa „Bärenfett”, en Richard Lieberknecht (* 14 december 1873, † 6 oktober 1942), een vriend van Klara May.

  [67]

Friedrich Eduard Göhler (* 20 september 1824, † 5 juni 1890) was van 1861 tot 1883 opzichter-beambte van de 1e disciplinaire klasse in Arbeitshaus Schloss Osterstein in Zwickau. Met grote waarschijnlijkheid is het aan hem te danken dat Karl May in 1867 in het schuiftrompetkwartet en daarmee van het kerkorkest werd opgenomen.

  [68]

Het zogeheten »Repertorium C. May« (zelf schrijft hij in zijn schrift: „Repertorium Carl Maÿ« ontstond vermoedelijk in 1868 in Schloss Osterstein. Deze „inhoudsopgave” bestond uit 137 nummers met titel, die gedeeltelijk door hem becommentarieerd of toeglicht waren. Slechts weinig van de 137 titels of motieven heeft hij in zijn latere werken gebruikt.

  [69]

Johanne Christiane Kretzschmar, wed. May, wed. Vogel (* 15 september 1780, † 19 september 1865) was Karl Mays oma van vaderszijde, de beroemde „Märchengroßmutter”.

  [70]

Johannes Kochta (eigenlijk Johann Peter Kochte, * 28 maart 1824, † 27 februari 1886) was van 1866 tot 1884 katholiek gevangenisaalmoezenier in tuchthuis Waldheim.

  [71]

Friedrich „Fritz” Louis Münchmeyer (* 15 april 1829, † 25 december 1897) was een oudere broer van Heinrich Gotthold Münchmeyer (zie noot 20). Beide broers lieten hun jonge redacteur May nauwelijks uit het oog en gingen ’s avonds vaak gedrieën uit. Hij leidde Verlag H. G. Münchmeyer aanvankelijk samen met zijn broer, maar gaf zelf ook boeken uit: zo verscheen het »Buch der Liebe« niet bij H. G. Münchmeyer, maar bij Verlag F. L. Münchmeyer. Vanwege dat »Buch der Liebe« kwam het op 23 februari 1876 tot een huiszoeking in de uitgeverij aan de Jagdweg 14 te Dresden; tot 1878 woonden Friedrich Louis Münchmeyer en zijn vrouw, Caroline Wilhelmina Münchmeyer geb. Heide (* 1834, † 1906) ook op dat adres, maar in 1878 gingen zij en hun kinderen wonen in de nabijgelegen Rosenstraße 91^III. Naar aanleiding van de huiszoeking komt het tot een rechtszaak tegen Münchmeyer „en handlangers”. „Handlanger” May werd daarvan meteen vrijgesproken, maar Heinrich Münchmeyer en drukker Friedrich Wilhelm Gleißner werden in eerste instantie wegens „vergrijp tegen de openbare zeden” allebei tot een geldstraf van 200 mark veroordeeld, maar later vrijgesproken.

  [72]

Minna Hulda Ey (* 23 februari 1843 , † 1918) was de ongetrouwde zus van Ida Pauline Münchmeyer, geb. Ey (* 14 juni 1840 , † 17 mei 1928), die bij haar zus en zwager inwoonde; nadat Karl May haar (in 1876) had afgewezen („Karl May und Minna Ey: Die werden niemals zwei”), gaf hij zijn baan bij Münchmeyer op en trouwde vier jaar later met Emma Pollmer. Minna troostte zichzelf door in augustus 1879 te trouwen met de Dresdner meubelfabrikant Friedrich Carl Horst Tittel (* 1826, † 1897).

  [73]

Hohenstein en Ernstthal werden pas op 1 januari 1898 samengevoegd, dus zo ver is het nu (in 1880) nog niet. Daarom is het beter om te spreken van de gevangenis van Ernstthal, gelegen op de hoek van de Lungwitzer Straße 39 en de - ironisch genoeg - Karl-May-Straße, die toen natuurlijk nog niet zo heette.

  [74]

Christian Gotthilf Pollmer (* 6 juni 1807 , † 26 mei 1880) was barbier en „chirurgus” in Hohenstein. Zijn dochter Emma Ernestine Pollmer (* 17 juni 1830, † 4 december 1856) stierf twee weken na de geboorte van haar dochter Emma Lina Pollmer, Karl Mays latere eerste vrouw. Emma Lina’s vader was naar men zegt Michael Zimmermann, een barbiergezel uit Zittau.

  [75]

Emil Eduard Pollmer (* 13 oktober 1828, † 26 januari 1878) was de zoon van Christian Gotthilf Pollmer en dus de oom van Emma Pollmer. Begin 1878 wird hij onder mysterieuze omstandigheden dood aangetroffen in de paardestal van Gasthof Zum braven Bergmann in Niederwürschnitz; vermoedelijk was hij dronken en wel onder een koets terechtgekomen.

  [76]

Zie noot 21.

  [77]

Pauline Münchmeyer (voluit: Ida Pauline Münchmeyer, geb. Ey, * 14 juni 1840, † 17 mei 1928) was de vrouw/weduwe van Heinrich Gotthold Münchmeyer. Zij hadden vier dochters: Anna Marie (Maria) Jäger, geb. Münchmeyer (* 12 april 1861, † 3 september 1908), Anna (Alma) Veronika Heubner, geb. Münchmeyer (* 10 oktober 1862, † † 2 april 1952), Ida Pauline Schiller, geb. Münchmeyer (* 23 juli 1864, † 12 augustus 1917) en Elsa Flora Böhler, geb. Münchmeyer (* 30 augustus 1873, † 23 oktober 1961).
Tegen de uitdrukkelijke wens van haar overleden echtgenoot Heinrich Gotthold Münchmeyer verkocht Pauline Münchmeyer de uitgeverij plus de rechten op de werken die Karl May daarvoor had geschreven, in 1899 aan Adalbert Fischer (zie noot 91), hetgeen een meer dan 14 jaar durende rechtsstrijd – plus talloze nevenprocessen – ontketende.

  [78]

Charles John Huffam Dickens, * 7 februari 1812, † 9 juni 1870) was een van de belangrijkste Engelse schrijvers tijdens het victoriaans tijdperk, die tot na de Eerste Wereldoorlog Engelands populairste schrijver bleef. Hij verwierf bekendheid met »The Pickwick Papers« (voluit: »The posthumous papers of the Pickwick Club«), »Oliver Twist«, »Nicholas Nickleby«, »David Copperfield«, »Great Expectations«, »A Christmas Carol« en »A tale of two cities«.

  [79]

Bernhard Hermann Cardauns (* 8 augustus 1847, † 14 juni 1925) was een Duitse katholieke historicus, journalist en schrijver, die zijn romans publiceerde onder het pseudoniem Heinrich Kerner. Van 1876 tot 1907 was hij hoofdredacteur van de Kölnische Volkszeitung die onder zijn leiding het leidende blad van de Zentrumspartei in het Rijnland werd. Later werd hij een uitgesproken tegenstander van Karl May.

  [80]

Het anonieme »Das Buch der Liebe. Wissenschaftliche Darstellung der Liebe nach ihrem Wesen, ihrer Bestimmung, ihrer Geschichte und ihren geschlechtlichen Folgen, nebst eingehender Besprechung aller Geschlechts-, Frauen- und Kinderkrankheiten mit besonderer Berücksichtigung des Wochenbettes nebst Anleitung zur Heilung sämmtlicher Krankheiten. Geschrieben und herausgegeben nur für erwachsene und wissenschaftlich gebildete Leute« verscheen in 1876 en kan, hoewel Karl May omwille van de werkdruk in die tijd veel passages uit andere werken heeft overgenomen, gedeeltelijk als zijn eerste boek gelden, hoewel ook anderen teksten aanleverden; in ieder geval is het het eerste boek dat hij als redacteur publiceerde. Twee jaar eerder was het bij Münchmeyer verschenen »Die Geheimnisse der Venustempel aller Zeiten und Völker oder Die Sinnenlust und ihre Priesterinnen. Geschichte der Prostitution und ihrer Entstehung, sowie die Darlegung ihrer Folgen auf die Entwickelung der Menschheit”, samen met het geneeskundige voorlichtingsboek »Die Geschlechtskrankheiten des Menschen und ihre Heilung. Mit besonderer Berücksichtigung der Syphilis, ihrer Entstehung und Folgen. Mit über 100 allopathischen, sowie homöopathischen Recepten versehen, zur Heilung aller Krankheiten, welche die Geschlechtsorgane betreffen« in Pruisen en Oostenrijk-Hongarije verboden. »Das Buch der Liebe« was een poging van Münchmeyer om »Die Geschlechtskrankheiten des Menschen« - vanwege de censuur deels in een nieuw jasje - toch nog op de markt te brengen. Mat verdeelde de voor handen zijnde tekst in drieën en sleep de scherpe kantjes eraf door er nieuwe passages aan te te voegen en de bestaande teksten opnieuw te redigeren. Het boek bestond zodoende uit drie delen:
(Een eerste afdeling zonder titel, mogelijkerwijze geheel van de hand van May).
Een tweede afdeling met de titel „Die Geschlechtskrankheiten des Menschen und ihre Heilung. Mit besonderer Berücksichtigung der Syphilis, ihrer Entstehung und Folgen” is vermoedelijk niet van May, maar hooguit door hem bewerkt.
De derde afdeling met de titel „Die Liebe nach ihrer Geschichte. Darstellung des Einflusses der Liebe und ihrer Negationen auf die Entwickelung der menschlichen Gesellschaft” is met zekerheid deels door May geschreven.
Deze uitgave werd in mei 1877 in Oostenrijk-Hongarije verboden. In 1988/89 gaf de Karl-May-Gesellschaft een reprint in twee delen van het boek uit. Deel 1 is een facsimile van de oorspronkelijke tekst, terwijl deel 2 een commentaardeel is. In het »Jahrbuch der Karl-May-Gesellschaft 2009« verscheen een door Regina Zenzen ingeleide aanvulling van de in deel 1 ontbrekende pagina’s van de derde afdeling. In 2006 ten slotte werd »Das Buch der Liebe» als Band 87 in de Gesammelte Werke opgenomen, voor de liefhebber in diverse uitvoeringen (waarbij alleen de omslag verschillend is).

  [81]

Pater Ansgar Pöllmann (geboren als Theodor Pöllmann, * 21 september 1871, † 20 juni 1933) was een Benedictijner monnik in het klooster Beuron en om een of andere reden een felle tegenstander van Karl May; in zijn zevendelige artikelserie „Ein Abenteurer und sein Werk” in het tijdschrift Über den Wassern sprak hij de wens uit, Karl May „aus dem Tempel der deutschen Kunst hinauspeitschen” te willen. Na ingrijpen van de aartsabt van Beuron, Ildefons Schober (geboren als Friedrich Schober, * 23 februari 1849, † 28 februari 1918), hielden Pöllmanns aanvallen op Karl May als bij toverslag op.

  [82]

Paul Johann Ludwig von Heyse (* 15 maart 1830, † 2 april 1914) was een Duitse schrijver, dichter en essayist. Bekende werken van hem zijn »Jungbrunnen«, »L'Arrabbiatia«, »Francesca von Rimini«, »Die Sabinerinnen«, »Ludwig der Bayer«, »Meraner Novellen«, »Colberg«, »Beatrice«, »Die Göttin der Vernunft«, »Die Kinder der Welt«, »Im Paradiese«, »Alkibiades«, »Merlin«, »Über allen Gipfeln«, »Melusine«, »Vanina Vanini«, »Der Bucklige von Schiras«, »Die törichten Jungfrauen« en »Die Geburt der Venus«. In 1910 won hij de Nobelprijs voor de Literatuur.

  [83]

Maurice Polydore Marie Bernard Maeterlinck (* 29 augustus 1862, † 6 mei 1949) was een Belgisch-Waalse schrijver en dramaturg. Bekende werken van hem zijn »La Princesse Maleine«, »Les Aveugles«, »Les Sept Princesses«, »Pelléas et Mélisande«, »Le Trésor des humbles«, »La Sagesse et la destinée«, »Soeur Béatrice«, »La Vie des abeilles«, »Ariane et Barbe-Bleue«, »Monna Vanna«, »Le Temple enseveli«, »L'Oiseau Bleu«, »Marie-Magdaleine«, »La Mort«, »Le Miracle de saint Antoine«, »Marie-Victoire«, »La Princesse Isabelle«, »Jeanne d’Arc« en »Bulles bleues«. Op maandag 19 januari 1903 bezochten Karl en Klara May Maeterlincks toneelstuk »Monna Vanna« in het Schauspielhaus in Dresden. In 1911 won Maeterlinck de Nobelprijs voor de Literatuur.

  [84]

Alexandre Dumas père (eigenlijk: Alexandre Davy de La Pailleterie Dumas, * 24 juli 1802, † 5 december 1870) was een Frans dramaturg en schrijver van hoofdzakelijk historische romans, o.a. »Les Trois Mousquetaires« (=»De drie musketiers«, »Le comte de Monte-Cristo« (=»De graaf van Monte-Cristo«, »Vingt Ans après« (=»Twintig jaar later«), »La Reine Margot« en »Le Vicomte de Bragelonne ou Dix Ans plus tard« (=»De Burggraaf van Bragelonne«).