142

Overname met toestemming van Olms Presse uit de grote Karl May Bildband.

Karl May, der Räuberhauptmann.      Vor dem Charlottenburger Schöffengericht hat es fürchterlich getagt. Was schon seit Jahren gemunkelt und noch vor einer Woche bestritten wurde, liegt offen vor den Augen der staunenden Mitwelt. Ja, Karl May, der Verfasser sittlich-religiöser Reiseromane, ist ein „schwerer Junge”. Nach einer frühen Entgleisung, die ihm eine kurze Gefängnisstrafe eintrug, und einem kurzen Debut als Einbrecher, das ihn zum ersten Male ins Zuchthaus brachte, etablierte er sich in den Wäldern des sächsischen Erzgebirges als richtiger Räuberhauptmann. Gemeinsam mit einem Genossen, der vom Militär desertiert was, hauste er in einer Höhle, tief versteckt, plünderte Marktweiber, foppte Gerndarmen und erschreckte die ängstliche Menschlichkeit, indem er etwa auf einem Tisch im Dorfkrug die grausamen Worte hinterließ: Hier haben May und Krügel gesessen und eine Bemme mit Wurst gegessen. Als man ihn wieder am Schlaffittchen gepackt und auf ein paar Jahre ins Zuchthaus gesteckt hatte, vollzog zich in ihm ein Umschwung. Statt zu Dolch und Dietrich griff er zu Tinte, Feder und Papier. Erst packte er die Menschen bei ihrer schlechten Seite, der Unsittlichkeit, und fabrizierte schlüpfrige Verbrecherromane. Das trug nichts ein — ein Beweis, daß die Welt noch lange nicht so schlecht ist, wie man sie immer macht. Darauf packte er sie an der guten Seite, der braven Dummheit, und förderte Reiseromane ans Licht, die von Edelmut und christlichem Sinne förmlich triefen. Das lohnte. Die Katholiken insbesondere fanden hier ihren Dichter, einen poetisch umfassenden Genius, aber ohne Makel der Gesinnung. Dem tüchtigen Spekulanten rann der goldene Strom in die Hosentaschen, daß sie schwollen. Aeltere Prinzessinnen krönten sein Haupt mit Lorbeer, hohe Herren zogen ihn an ihre Tafel. Er bewohnte eine fürstliche Villa, die von Raritäten und Kostbarkeiten strotzt. Jeder Tag überschwemmte ihn mit Huldigungen in Briefen und Päckchen; Rosenkränze aus Jerusalem und nahrhafte Würste, Liesbeserklärungen und Kunstwerrke flogen ihm ins Haus. Greise und Unmündigen sangen sein Lob. Aus den Jugendtagen      des Schriftstellers Karl May.           Eine Räubergeschichte.      Vor dem Charlottenburger Schöffengericht kam gestern mittag die aufsehenerregende Privatbeleidigungs-klage zur Verhandlung, die der vielgelesene Reise- und Jugendschriftsteller K a r l  M a y aus D r e s d e n gegen den Schriftsteller und Verbandssekretär der sog. „gelben” Gewerkschaften, Rudolf L e b i u s, angestrengt hatte. Anlaß zu dieser klage gab ein Brief, den Lebius vor einiger Zeit an die Kammersängerin Fräulein v. Scheidt in Weimar gerichter hatte. In diesem Scheiben hatte Lebius von M a y gesagt, er sei ein                     „Geborener Verbrecher”.

Ein Abenteurerprozeß. Der Reiseschriftsteller Karl May als Kläger.      Der Schöpfer so vieler phantastischer und dickbändiger Abenteurerromane, K a r l  M a y in Dresden ist jetzt selber zum Objekt einer grotesken Abenteurergeschichte geworden, aus der sich ein Prozeß entwickelt hat. Dieser Prozeß beschäftigte heute vormittag das Schöffengricht C h a r l o t t e n b u r g. Kläger war K a r l  M a y, Privatbeklagter der Sekretär der sogenannten „gelben” Gewerk-schaften R. L e b i u s. Den Vorsitz in der Verhandlung führte Amtgerichtsrat W e s s e l; als Verteidiger des Angeklagten fungierte Rechtsanwalt Paul B r e d e r e c k. Gegenstand der Privatklage was ein Brief des Angeklagten an die Opernsängerin Fräulein v. S c h e i d t in Weimar, in dem der Angeklagte von dem Privatkläger als einem „geborenen Verbrecher” spricht.                      Ein literarischer Schinderhannes       Gestern lebte er noch, heute ist er ein toter Mann, ein moralisch toter Mann. Das Damoklesschwert der Entlarvung, das drohend seit Monaten über seinem Haupte hing, ist am Freitag vor dem Charlottenburger Schöffengericht auf C a r l  M a y herniedergesaust. Carl May, der seit Jahren als literarischer Stern ersten Grades galt, als Jugendbildner, dessen Schriften, Romane und Reiseerzählungen von Jung und Alt fast verschlungen wurden, ist als ein literarischer Schinderhannes entlarvt worden, der seit Jahren das geistige Eigentum anderer ungestraft gestohlen hat und durch diese fortgesetzen großen Täuschungen ein weltberühmter Mann, ein viel gefeierter und verehrter, reicher Schriftsteller geworden ist. Wer konnte es auch glauben, daß dieser Triumphator seine angeblichen Erlebnisse, die er in so lebendigen Farben zu schildern vermochte, nie erlebt hatte, daß es Reminiszenzen aus dem Zuchthaus Waldheim waren? Die umfangreiche Zuchthausbibliothek, die dem Inhaftierten zu Gebote stand, hat auf May den entscheidenden Einfluß gehabt, In einsamer Zelle verschlang sein Wissens- und Tatendrang die dargebotene Lektüre und weckte den Nachahmungstrieb. Nach kühnem Abenteurerleben durch die harten Strafen geläutert, wandte er sich der Schriftstellerei zu, der Verherrlichung der Räuberromantik. Wie wahrheitsgetreu verstand Carl May seine Reisen und Erlebnisse zu schildern, er, der, von seiner Mailänder Flucht abgesehen, vor 1900 niemals über Deutschlands Grnezen hinausgekommen war! Am Prozeßtage saß ich neben einem Dresdner Herrn, der May schon aus seinen Jugendtagen kannte und fast über jede Minute seines Lebens Auskunft geben konnte; er versichte mir, wie auch seine erste Frau                      Old Shatterhand skalpiert       K a r l  M a y, der gelesenste Jugenschriftsteller unserer Zeit, der allen Konkurrenten auf diesem Gebiete den Rang abgelaufen hat, hat den Gerichtssaal, den er als Kläger betrat, durch die Freisprechung seines Gegners als Angeklagter und als Verurteilter verlassen. Nun wird er wohl auch den nachsichtigsten Kritikern als der Schädling erscheinen, als welchen ihn so viele beruftene Pädagogen schon lange bezeichnet haben; denn der Charlottenburger Prozeß hat enthüllt, werd Karl May ist. Rechtsanwalt Bredereck schilderte einen Lebenslauf, wie er sich so kaum im kleinen Pitaval 244 widerfinden dürfte. Entlassen wegen Dieb-

De Duitse pers in actie (april 1910)

143

---

144

Amersfoortse Courant

Fragment uit een rubriek van de bekende Nico Scheepmaker 245 waarbij weer min of meer wordt gesuggereerd dat de boeken van May tot de kinderboeken zouden behoren, terwijl tevens Fred Cutter (Old Wabble), die de ene domheid na de andere begaat, als slim wordt voorgesteld.

---

145

Met het echtpaar Pfefferhorn in de auto





Foto Karl May Verlag - Bamberg

---

146

Aan het standbeeld van Sa-go-ye-wat-ha
op het kerkof van Buffalo, 1908

Foto Karl May Verlag - Bamberg

---

147

Hoofdstuk 15.     Opwaarts naar het rijk der edele mensen (1910-1912)

In januari 1911 nog schrijft May aan de Union Pacific Railroad Company om literatuur over het Yellowstone-Park: in een groot boek zouden de lange schetsen, vooroefeningen en voorbereidingen voor later bijeen worden gebracht.
“Gelukt mij dit later dan is alles waardoor ik mij erop voorbereid gerechtvaardigd hoe of wat men daar nu over denkt en schrijft ....”
In de herfst van 1910, terwijl “een menigte mij opgedrongen processen als dreigende revolvers op mij gericht zijn”,, wordt het laatste boek afgesloten: “Mein Leben und Streben”, een zeer pakkend geschreven autobiografie en zeker niet “moeilijk” geschreven zoals dat met andere boeken die in de tijd zo vanaf 1900 tot stand kwamen toch wel in zekere zin het geval is. Deze autobiografie bevat toch weer echt dat spanningselement dat in die latere werken zo zeer kwam te ontbreken. Hij is, in tegenstelling met wat Wollschläger ons wil doen geloven wel degelijk voorzien van een duidelijk slot.
“Ik zit dagelijks in de biechtstoel’, zo ervoer May het schrijven van dit boekwerk waarover hij opmerkte: “Ik spreek hier niet voor dit, maar voor dat leven waaraan ik geloof en waarnaar ik vurig verlang. Doordat ik hier biecht verleen ik mezelf de gestalte en het wezen zoals ik eens na de dood zal bestaan.”
Of hij zoals hij zei werkelijk ervan overtuigd was na de doorstane kwellingen van de processen nog een levensavond tot zijn negentigste voor zich te hebben is twijfelachtig: zijn gezondheid is omstreeks deze tijd zeer slecht.
Na lange ziekte gaat hij met Klara in mei/juni 1911 voor een kuur naar St. Joachimsthal. Op de terugreis in augustus brengt hij korte tijd door aan het Bodenmeer “U kunt het aan mijn handschrift zien dat mijn lijden nog lang niet ten einde is ....” Fehsenfeld is naar Lindau gekomen en het is geen prettige ontmoeting; May wil van hem af en onderhandelt al met een nieuwe uitgeverij (Grethlein en Co. 246 in Leipzig), want al lang is de “teuersten Freund” en “vielliebsten Bruder” tot een “geehrter Herr Fehsenfeld” geworden.
In de herst gaat het met May’s gezondheid weer slechter en op 3 december 1911 schrijft Klara aan Henriette Schrott 247 van haar vermoedens: “Al mijn geliefde doden kwamen na elkaar tot mij in de droom en probeerden me te troosten in mijn grote verdriet. Maar al te goed weet ik wat zulke voortekenen betekenen. Ik zal mijn liefste moeten afstaan, men heeft hem vermoord. Zijn arme lichaam zal de druk niet meer kunnen uithouden.”
Hard wordt inmiddels gewerkt aan de voorbereidingen voor een revisie van het Charlottenburger-vonnis.
Het laatste werk van May is een verhandeling van 147 bladzijden, gedateerd 3 december 1911.
Evenals het eerste kortere stuk van midden juni 1910 gaat het ook naar de pers, doch deze heeft daaraan geen behoefte mer: wat aan “de zaak May” interessant en sensationeel was is voorbij.
Op 18 december 1911, met het Kerstfeest voor de deur, staat May in Berlijn-Moabit voor de laatste maal tegenover Lebius met zijn advocaat Bredereck248 .
Deze maal heeft hij betere rechtsbijstand: de Dresdener advocaat Netcke 249 en “Justizrat” Sello 250 uit Berlijn, beiden goed geprepareerd.

---

148

Ook de rechter “Landgerichtsdirektor” Ehrecke 251 heeft begrip van waarover hij hier te beslissen heeft.
Aan het einde staan noch domheid, noch routine gerechtigheid in de weg. Een hele dag duurt de behandeling. Nog eenmaal draagt Bredereck zijn verhaal voor; het voorstel van de rechter tot een vergelijk wordt door Lebius afgewezen. Rechter Wessel 252 van het proces-Charlottenburg wordt als getuige opgeroepen en herinnert zich slecht ofwel helemaal niet. Dan verschijnen Selma vom Scheidt 253, Emma Pollmer (die op grond van de “Getuigen”-brochure haar jaarrente verloren heeft) en de ondertussen voor de vierde maalweduwe geworden Frau Achilles 254.
Wat uitvoerig nog eenmaal urenlang ter sprake komt is voor May niet zonder pijnlijke momenten maar het gaat voorbij. ’s Avonds wordt het oordeel uitgesproken: revisie van het vonnis Charlottenburg.
Lebius krijgt wegens zware belediging een geldboete van 100 Mark (subsidiair 20 dagen gevangenisstraf) en moet de proceskosten betalen.
Het morele aspect stond natuurlijk in Moabit niet ter discussie, zoveel hebben wet en moraal nu ook weer niet met elkaar van doen. De uitkomst is ondanks dat niet te onderschatten: ofschoon slechts een klein deel van de pers er notitie van neemt betekent het May’s uiteindelijke overwinning op de boosaardigste van zijn vijanden.
“De scheiding van goed en kwaad, nu is zij voltrokken”.
25 Februari 1912 is zijn zeventigste verjaardag en rustig zit hij “in de geur van bloemen die mij de liefde van mijn lezers zendt.”
Onder de berichten die hem op deze dag een beter uitzicht op de toekomst geven is een bijzonder: het Oostenrijkse “Academisch verbond voor literatuur en muziek” nodigt hem uit in Wenen en Innsbruck een voordracht te houden. Daar wordt hem de mogelijkheid geboden ter bekroning van zijn levenswerk zijn hart eens uit te storten naar men hem schrijft.
Op 20 maart komt hij in Wenen aan: maart, “de tijd van de wolken”, het weer is slecht en hij heeft zijn laatste ziekte nog niet overwonnen.

Liefde Ik zie natuur alles is puur      gloeit      broeit gevende liefde liefde geven      groeien naar iets hogers      iets beters

Marnix Antheunissen 255

---

149

Opname uit 1907

Foto Karl May Verlag - Bamberg

---

150

Opname 1907

Foto Karl May Verlag - Bamberg

---

151

In het Krantz 256 zoekt de Oostenrijkse vredesstrijdster Bertha von Suttner 257 hem op; op haar wens zal hij uit haar nieuwste boek “Der Menschheit Hochgedanken” citeren. Ook journalisten komen om een interview; dat men van zijn plannen en gedachten kennis wil nemen is voor hem al bijna een belevenis.
De avond van de voordracht wordt een onvermoede demonstratie. Ofschoon de Duitse keizer 258, de Koning van Saksen 259 en de vorst van Monaco 260 in Wenen vertoeven is de grote Sophiazaal op 22 maart 1912 barstens vol.
Drieduizend toehoorders 261 zijn aanwezig om de voordracht met het thema “Empor ins Reich der Edelmenschen!” te volgen: een gemengd publiek, oud en jong, hoge of eenvoudige betrekking. Vooraan zit Bertha von Suttner, meer achterin de zaal zou Adolf Hitler L50gezeten hebben.
May betreedt het podium “opgewonden en lijkbleek” en als hij begint is de menigte eerst teleurgesteld. Wat men verwacht had te kunnen horen blijft uit. Wat men hoort zijn verzen en een geloofsbekentenis:
“Hij sprak veel van sterven en van de andere wereld, van goddelijke en eeuwige dingen ....”
De tekst van de voor de vuist weg gesproken rede is niet behouden gebleven en de notities van het lange concept geven slechts een zwakke indruk van de rede en de uitwerking daarvan.
Na de aanvankelijke bevreemding komen de toehoorders in zijn ban; aan het eind van de voordracht waarin van Eeuwige vrede sprake is breekt een gejubel uit. Stormachtige ovaties vallen hem ten deel.
Een vol kwartier nog staat hij op straat in de menigte die hem niet wil laten gaan: “een demonstratie van persoonlijke verering, een protest tegen de beledigingscampagne die tegen hem was gevoerd en waaruit hij volledig gerehabiliteerd te voorschijn was gekomen”.
May keert ziek en koortsig van de reis terug. Hij verlaat het huis niet, is na een week weer een stuk opgeknapt. Op 30 maart zit hij met Klara samen, spreekt van vele nieuwe plannen voor de nieuwe tijd die met de voordracht voor hem aangebroken is: een drama wilde hij schrijven dat zijn eigen leven zou schilderen en eerst lang na zijn overlijden in de publiciteit zou komen.
Gesprekken in zichzelf met zijn figuren. Hij is moe en zal vroeger naar bed gaan. “Drie rustdagen dat zijn drie zaligheden”.
Klara moet voor Pasen kamers in Bad Salzbrunn 262bespreken.
“Drama: altijd dezelfde aardse kwelling, dezelfde ellende! Niemand verheft zich! Ze weten niet dat niemand sterft. Zeg het hun!”
Er is nog veel te zeggen: “Sieg! Großer Sieg! Rosen.” 263 (Overwinning! Grote overwinning! Rozen.) zo luiden zijn laatste woorden.
Op zaterdag 30 maart 1912 ’s avonds om 8 uur sterft Karl Friedrich May.

[L50]

Op geleende schoenen.

---

152

Interieur Sophiazaal

Foto Bildband - Olms Presse

---

153

EINSICHT Bau nicht ein allzu festes Haus      als Heim auf irdschem Grund und Boden; man trägt dich doch dereinst hinaus      und legt als tot dich zu den Toten. Du wohnst hier nur im Wanderzelt;      die Heimat fordert all dein Sinnen, und suchst du deine w a h r e Welt,      so richte deinen Blick nach innen. Dein w a h r e s Heim, es ist nur dort      jenseits des Erdenlands zu schauen, und jede Tat und jedes Wort      trägt dazu bei, daran zu bauen. Trau nicht dem angenehmen Weg,      den Tausende durchs Leben wandern! Weich ab, erklimm den steilen Steg,      und laß sie lächeln, all die andern! Sieh auf die Toren nicht zurück      und achte nicht auf ihre Stimmen; denn wisse wohl: dein w a h r e s Glück      liegt hoch und läßt sich nur erklimmen!

---

154

De openluchtspelen in Ruurlo L51

[L51]

Tot 1974 264. Foto’s G. H. Braakhekke-Barchem (bij Ruurlo)

---

155

De burgemeester van Ruurlo (Jhr. de Beaufort 265) als Winnetou L52
(1971)

[L52] die echter geen veren droeg!

FRAGE Hast du gelebt? Oh, wolle Antwort geben: Hältst du dein Dasein wirklich für ein Leben,      das dich zurück zum wahren Leben führt? Wie weit bist du zum Urquell vorgedrungen, dem deine Seele, dem dein Sein entsprungen,      dem deine ganze Strebenskraft gebührt?MBR> Hast du geglaubt? Oh, wolle mir doch sagen, wie viele wohl von deinen Erdentagen      den wahren, echten Sonnenschein gekannt! Der Glaube gibt Unendlichkeit des Schauens im klaren, warmen Lichte des Vertrauens      und zeigt dir strahlend hell das Ursprungsland.

---

156

De Raad der Oudsten in vergadering bijeen te Ruurlo (Gld.)
(Burgemeester en Wethouders)

---

157

De Karl May-spelen van 1971 te Ruurlo (Gld.)

---

158

De Karl May-spelen van 1971 te Ruurlo (Gld.)

HEIMWEH Es gehen tausend Sterne      nach Westen zu euch hin; mit ihnen eilt so gerne      mein Denkend und mein Sinn. Wohl tausend Lüfte wehen      lind über das Gesträuch; sie alle, alle gehen      jetzt hin nach Haus zu euch. Nur ich allein muß bleiben,      darf nicht mit ihnen fort, kann euch nur Grüße schreiben      vom heimatfernen Ort. Und leg ich mich zur Ruhe      so sehnsuchtsmüde hier, so wißt, daß ich es tue,      mit euch vereint in mir.

---

159

De Karl May-spelen van 1971 te Ruurlo (Gld.)

---

160

De Karl May-spelen van 1971 te Ruurlo (Gld.)

---

161

Correspondentie met tijdgenoten L53

[L53]

in gelegenheids-vertaling

---

162

---

Swebenbrunnen 8 c * 2000 Hamburg 72

Tel. (040) 643 3307 *

Hamburger Sparkasse Hamburg

Kto. 1232/122059 BLZ 200 505 50

---

BERICHT DER GESCHÄFTSSTELLE Anlage zu den ‘Mitteilungen’ Nr. 39

Hamburg, im März 1979

Sehr verehrte Mitglieder Für die überaus zahlreichen Grüße und Glückwünsche, die zu Weihnachten und zum Jahreswechsel bei uns eintrafen, sagen die Mitglieder des Vorstandes und des Arbeitskreises ihren herzlichen Dank. Sie bitten um Verständnis, wenn sie nicht jedem Briefschreiber persönlich antworten und danken können. Die vielen Zuschriften bestätigen aufs neue, daß Sie, liebe Mitglieder, mit unserer Arbeit, ihrer Zielsetzung und mit dem Erreichten einverstanden und voll zufrieden sind. Ein beredtes Zeugnis dafür legen auch die reichlich eingegangenen Spenden ab, über die wir an anderer Stelle den gewohnten Nachweis erbringen. Mitgliederversammlung in Hannover vom 26. bis 28. Oktober 1979 Die diesjährige Tagung steht im Zeichen des zehnjährigen Bestehens der KMG. Naheliegende Gründe waren es, Hannover als Ort der Tagung zu bestimmen; denn in Hannover kamen am 22. März 1969 die vierzehn Gründer zusammen. (Der 22. März war in Erinnerung an Karl Mays denkwürdigen Wiener Friedensvortrag von 1912, der seinem Leben einen versöhnlichen, hoffnungsvollen Schlußakkord verlieh, gewählt worden.) Durch seine zentrale Lage ist Hannover (565000 Einwohner) ein idealer Tagungsort. Die Landeshauptstadt Niedersachsens, Treffpunkt der Völker auf Messen, Märkten und Kongressen, ist eine vielseitige, lebendige und schöne Stadt, die den Beinamen “Großstadt im Grünen” trägt. Hannover ist eine Metropole der Kunst und Wissenschaft, Mittelpunkt von Handel, Industrie und Verkehr. Eine Stadt mit königlicher Vergangenheit. Modern - aber dem Altan verpflichtet. Nehmen Sie sich, vor oder nach Karl May, noch ein paar Tage Zeit zum Erleben dieser Stadt. (Sofort zum Termin- oder Urlaubskalender greifen und notieren ...) TAGUNGSLOKAL, MAHLZEITEN, OBERNACHTUNG Das Freizeitheim VAHRENWALD, Vahrenwalder Straße 92, in dem wir unsere Tagung veranstalten, ist von allen Richtungen aus gut zu erreichen. Es liegt nördlich vom Hauptbahnhof (bequeme Verbindung mit der Straßenbahn Linie 17, 18 und 19 oder mit dem Bus Linie 21, 22. Haltestelle: Vahrenwalder Platz). Im Verkehrsbüro gegenüber dem Hauptbahnhof (Ernst-August-Platz) erhalten Sie bei Ihrer Ankunft jede gewünschte Auskunft. Anreisende mit dem Auto benutzen die Abfahrt Langenhagen von der Autobahn E 8 (Ruhrgebiet - Berlin). Hinter dem Freizeitheim befindet sich ein großer Parkplatz. (Im Juni oder September folgt noch einmal eine genaue Lage- und Verkehrsbeschreibung mit Skizze.) Das Freizeitheim ist modern und großzügig ausgestattet. Es verfügt über spezielle Räumlichkeiten für Vorträge, Diskussionen, Vorführungen, Versteigerungen, Empfänge und Ausstel-

Die Kröpcke-Uhr, das bekannte und beliebte hanno- versche Wahrzeichen im Herzen der Stadt.

---

163

Brief aan zijn ouders

Leipzig, de 20/4 1869

Mijn goede ouders.      Toen ik de laatste keer bij jullie was, vond ik helemaal niemand thuis en liet daarom in de haast een briefje op tafel achter dat ik tot woensdag naar Dresden wil omdat ik de trein niet mocht vergeten. Zo ben ik zonder afscheid van jullie te nemen heengegaan. Zondag reeds ben ik naar Schwarzenberg gereden en heb daar op de Ottenstein recht gelukkig kennis gemaakt. Ik trof namelijk twee Noord-Amerikaanse heren, vader en zoon die van een plezier- en ook wel half en half zakenreis kwamen en over Leipzig, Frankfurt, Amsterdam naar huis wilden. In Praag hadden zij hun huisonderwijzer achtergelaten en deden mij het acceptabele voorstel in diens plaats te treden, mee naar Pittsburg 266 te gaan en daar de jongere broers en zusters te onderrichten, eventueel hen op hun reizen te begeleiden. Een goed schrijver moet de wereld kennen; moet ervaringen opgedaan, moet wat hij gezien heeft verruimd en verbeterd hebben, en daar ik bovendien geen mens ben dat aan zijn geboortegrond vastzit greep ik natuurlijk met beide handen toe. Bij de haast welke de beide heren hebben is het natuurlijk niet mogelijk vandaag naar huis te komen zoals ik jullie had beloofd. Ik heb hen eerst gisteren getroffen, vandaag zijn wij in Leipzig, tot zaterdag in Amsterdam en dan in 9-10 dagen in Pittsburg. Moeilijkheden met passen zoals die bij ons in Duitsland aan de orde van de dag zijn heb ik ook niet te vrezen 267 daar op de pas van Mr. Burton de eenvoudige opmerking staat: “Reist met zoon en kameraad” en zo kan ik direct meereizen zonder eerst papieren te moeten halen. Jullie zullen het met mijn stap, die mij een goed vooruitzicht biedt op wat meer geluk, dan ik tot nu gehad heb, eens zijn. Daarenboven kan het helemaal niets schaden als ik Saksen, waar mijn verleden in elk geval enigermate bedreigend kan worden, enige tijd verlaat. Zo moest ik bijvoorbeeld in een restaurant alhier partout gearresteerd worden omdat onlangs iemand precies zo was gegaan als ik en ook precies op mij leek zijn consumptie niet had betaald. Ging het slechts om een groter vergrijp dan werd ik op grond van deze onheilspellende gelijkenis gearresteerd en was mijn verblijf in Zwichau nog reden temeer geweest mij voor de dader te houden en streng te behandelen. Ik reis af; men zal mijn verleden vergeven en vergeten en als een herboren mens met een betere toekomst kom ik weer. U krijgt deze brief niet via de post, maar door een zakenvriend van mij, die u zal opzoeken om enkele manuscripten af te halen, die hij te gelde zal maken. Hij is de oude colporteur Müller waarvan we vroeger veel gelezen hebben. Geef hem alles wat ik thuis heb; ik vertrouw hem. En nu, leeft wel, groet mijn zusters van me en verwacht spoedig een nieuwe brief van

uw dankbare Karl.

---

164

Amersfoortse Courant d.d. 19 december 1978
De boeken van May zijn in de DDR (Oost-Duitsland) uit de gratie.
H.- Ernsthal en Radebeul liggen beide in de DDR.

In de tuin van Villa Shatterhand 1911

Foto Verlag A. Graff - Braunschweig

---

165

Nacht ist es rings; es schlägt halb drei, Und vom Gepäck ermüdet, sitzen      Der Onkel und die Tante May, Um Euch noch geistig anzublitzen .      Die Tante liegt im Bett; der Onkel Geht in das Zimmer nebenan,      Und weil es dort so furchtbar donkel, Dreht das Elektrische er an      Ihr Lieben liegt in tiefem Schlummer, Und ich, ich fnde keinen Schluß;      Es bleibt mein Auge weh vor Kummer, Daß ich nun von Euch scheiden muß.      Es ist mir ganz unmöglich, heute So abschiedslos zur Ruh zu gehn,      Denn solche herzig gute Leute Hab ich noch nie, noch nie gesehn.      Habt Dank, habt Dank für all die Liebe, Die uns in Eurem Haus umfing!      Ob ich auch schrieb und weiter schriebe, Es wär doch alles zu gering,      Um Euch die Herzen auszuschütten, An Dank und Liebe überreich;      Wir können Euch nur einfach bitten: Gedenkt an uns wie wir an Euch!      Und gehn die Reime nun zu Ende, Muß auch der Onkel schlafen gehn,      Doch flehend faltet er die Hände: In Radebeul ein Wiedersehn!

Der muntere Onkel, Die schlummernde Tante.

Afscheidsgedicht juni 1897 na het bezoek in de villa Seyler in Deidesheim

---

166

Radebeul, d. 12./8. ’97

Mijn innig geliefde Winnetou 268! Eindelijk, eindelijk kom ik er toe je enige regels te zenden. Het is werkelijk nauwelijk uit te houden welk een last werk mij drukt! 6.000 Bladzijden “Silberner Löwe”, I band 269 “Christfest” 270, I band “Hadschi Halef” 271 enz. enz. Dagelijks ca. 60 brieven; alleen al het lezen daarvan, dikwijls 8 bladzijden lang en onleesbaar! Dan de bezoeken gedurende de grote vakantie! Ik mocht wel uit mijn huid kruipen; helaas echter heeft die niet zo’n groot gat dat ik er gemakkelijk uit kan! Je ziet, ik bedien me in mijn nood slechts nog van uitroeptekens!!! Toen we 272 jullie verlaten hadden was het ons als hadden we ons eigen huis verlaten. Van toen af verging het mij nog veel erger dan daarvoor. In Stuttgart en Innsbruck lieten de lezers mij geen minuut met rust. Het ergste echter was het dan in München, gewoonweg ongelofelijk! De eerste avond ontdekte een boekhandelaar aldaar me in het hotel en liet zonder dat ik het wist in de kranten zetten dat “May er was”. De volgende middag had ik reeds meer dan 600 brieven en kaarten met bezoekaanmeldingen. Van namiddags 2 tot ’s avonds 1 uur tegen de 900 visites, de volgende dag meer dan 600, de volgende meer dan 800; dan deserteerde ik. Terwijl ik honderden lezers (hoge officieren, graven, baronnen met hun squaws en arbeiders) in de zaal had moest ik elke tien minuten op het balkon treden om me te tonen aan de beneden staande menigte en deze groeten. Geloof me, zo ongelofelijk als het is; maar het werd ook door de kranten gebracht: de kleinere Gymnasiasten [het heeft May altijd dwarsgezeten dat hij i.p.v. naar het gymnasium naar de pedagogische academie - Lehrerseminar - werd verwezen om financiële redenen. Op tal van plaatsen speelt in documenten en werk het gymnasium een rol, b.v. in “Weihnacht“] stonden zo dicht voor het hotel dat de tram er niet doorkon en er niets anders opzat dan ze met de waterslang uiteen te spuiten. De kranten melden dat zelfs de Prins-regent 273 in München nooit zulk een opzien gebaard had als May. Half dood ben ik thuis gekomen en direct met drukkende arbeid overladen. Ja, ik kan nog uit mijn ogen zien, maar ademen nauwelijks. Het doet ons oneindig leed dat jullie niet kunnen komen. Wij hadden ons daar zo innig op verheugd. Kan het dan niet alsnog? Onze reis te beginnen is mij nu nog niet mogelijk; eerst heet het: werken. Een werkelijk heerlijke ontspanning zou een uitstapje met jullie naar het mooie Saksische Zwitserland 274 zijn geweest. Groet de lieve, goede Agnes van ons, evenals de lieftallige kinderschare met de dappere organiste, ook de Heer geestelijke Rath, de Heer kapelaan en de Heer burgemeester, die ik ook schrijven zal zodra ik kan. Jouw echter, mijn beste Emil, drukt in trouwe gedachtenis de vriendschapshand.

Je oude      Charley.

---

167

Radebeul, d. 9./5. ’97

Beste Vriend Vergiffenis! Bijzonder druk. Bij het inpakken enkele woorden. Morgen naar Leipzig; dan Harz, Hamburg, Rhein. Vanuit Keulen zal ik schrijven, wanneer we met de sneltrein Bingerbrück Neustadt kamen. Indien mogelijk zijn we met Pinksteren bij u. Veroorlooft u mij een verzoek: ik houd niet van chequeboeken, wil ook geen geld meeslepen; staat u me toe inliggende 2.000 Mark (reisgeld af Deidesheim) bij u te deponeren! Met hartelijke groet van huis tot huis

Uw oude      May.

Twee brieven aan Emil Seyler te Deidesheim (in willekeurige volgorde).


Ned. Bond ter bestrijding van de vivisectie,
’s Gravenhage, Postgiro 222580.
Jan v. Nassaustraat 81, tel. 070 - 24 86 83 275

---

168

Gedicht voor de vijf dochters van Emil Seyler

Dr. Karl May, Radebeul-Dresden, Villa ›Shatterhand‹

Meine lieben Orgelpfeifen Werden es gewiß begreifen, Daß ich bei lebendgem Leibe Ihnen heute auch mit schreibe, Denn ein Onkel ist verpflichtet, Ob in Prosa, ob er dichtet, Seine ›plume‹ mit Freundlichkeit Zu der schönen Weihnachtszeit In die ›encre‹ gern zu tauchen, Sonst kann man ihn nicht gebrauchen! Es ist nun die Dezemberzeit Bis Weihnacht öfters gar nicht weit; Viel weiter ists von Radebeul Zu Euch selbst bei der größten Eul, Und dennoch bringt des Reiches Post Euch heut mit Wonne und mit Lost Das wohlgelungne Conterfei Von Euerm alten Onkel May. Seit ›zweiundvierzig‹ er geboren, Hat er die Schönheit nicht verloren, Er ist sogar an vielen Orten Beinahe hübscher noch geworden, Das sieht ja, wer es sehen will, Hier ganz besonders am Profill! Jedoch, so schön auch sein Portrait Von ferne und auch in der Näh, Ich sags Euch allen mit einander: Sein Herz ist noch viel interessanter, Denn es wohnt nicht mehr hier in Sachsen, Wo Eure Erdbeer’n auch schon wachsen, Es ist schon längst hier weggezogen Und fort nach Ruppertsberg geflogen, Nahm kein Retourbillet mit hin Und ist seitdem mit treuem Sinn Bei denen, die wir herzlich lieben — Ich mein’ die Pfeifen — stets geblieben. Laßt Euch dies Herz von Eurem Onkel Beim Lampenschein und auch im Donkel, Mags schnein, und mag die Wiese grünen, Als kleine Weihnachtsgabe dienen. Und ist dies Herz Euch nicht genug, So komm ich nächstens mit dem Zug Von Neustadt-Hardt mit Haut und Haaren So fünfter Klasse angefahren; Dann werdet —, ich wills Euch entdecken — Zu Eurem Wunder und Erschrecken In Äpfeln und besonders Bernen Ihr auch den Magen kennen lernen. Zwar soll man nicht vom Magen reden, Denn dies beleidigt manchmal Jeden, Doch ist — vielleicht klingt das viel besser — . Der Onkel ein gewaltger Esser. Drum, wirds mit dem Besuche richtig, So backt und kocht und bratet tüchtig, Und laßt besonders hier auf Erden, Die Gurken ja recht sauer werden, Dann stellt er Eurem lieben Haus Ein gutes Küchenzeugniß aus, Und welche von den Pfeifen dann Am delicat’sten kochen kann, Bekommt als Scepter einen ›Quarl‹ Von dem entzückten

Onkel Karl.

---

169

Een brief aan zijn advocaat en vriend Rudolf Bernstein

Radebeul, 29. September 1905

Mijn beste vriend! Je weet hoe oneindig gelukkig mijn huwelijk is. Maar zojuist heeft mijn vrouw mij het eerste verdriet, sinds we elkaar kennen, berokkend. Ik ben niet praatziek, vertel je hiervan ondanks dat omdat ik jou, de vriend, echter niet de jurist, om je hulp zou willen vragen. Ik ging naar mijn vrouw om ansichtkaarten te halen die zij in haar schrijfbureau heeft. Ze was er niet. Daar we niet het minste geheim voor elkaar hebben trok ik zelf er het vak uit om de kaarten te pakken. Daar lag bovenop een dichtbeschreven blad, precies naar de grootte van haar enveloppen samengevouwen; ze wilde het dus versturen. Zonder de eigenlijke bedoeling te lezen viel mijn oog toch op een regel, omdat die onderstreept was. Daar stond: “Voor arme studenten en kunstenaars 4.800 Mark.” Dat is precies het bedrag waarmee ik studerenden en kunstenaars in het lopende jaar ondersteund heb. Deze som is juist dit jaar iets aanzienlijker dan anders. Daar ik, zoals je weet, van opvatting ben dat deze zaken heilig zijn viel me dit bijzondere briefje op. Ik opende het dus en las. Het bevatte een opstelling van de contante bedragen die ik in de negen maanden 1905 aan ondersteuning enz. uitgegeven heb. Waartoe deze lijst? Ik wachtte tot Klärchen kwam en vroeg het haar. Nooit kan of zal er tussen haar en mij een onwaarheid, een goedpraten, zijn. Ze was weliswaar verlegen, zei me echter zonder aarzelen dat het briefje voor jou bestemd was. Deze inlichting sloot me natuurlijk de mond. Ik vroeg dus niet of zij zelf op de gedachte gekomen was .... maar ik verscheurde eenvoudig het blad in stukjes en ging naar buiten, zonder een woord te zeggen. Het doet me pijn, zeer veel pijn! Ik ben helemaal niet zo rijk als de mensen denken. Ik ben het kind van straatarme ouders en heb leren hongerlijden en opofferen. Het is me een behoefte anderen de weg, die mij zo moeilijk geworden is, te verlichten. Ik lijd liever nog zelf gebrek dan dat ik die waarmee ik begonnen ben laat wachten. Je weet ik heb me sigaren, wijn, bier, spel en meer nog ontzegd ofschoon me dat niet gemakkelijk gevallen is. Dat alles is er voor mij niet meer en wat ik vroeger daarvoor uitgegeven heb dat leg ik nu op de tafel waarvan mijn beschermelingen eten. Mogen anderen met hun geld pralen; ik echter geef toch geen geld maar dat wat mij vroeger lief geweest is, wat ik me nu ontzeg. Wat ik daar doe is innerlijk en kan niet in getallen gevat worden. Waartoe dus deze lijst van mijn vrouw. Het is mijn geluk dat zij alles zo hoog weet te beschouwen; waartoe deze plotselinge stap in de laagheid? Bovendien nog iets. Ik pleeg het zielsleven te personifieren. Dat is de reden dat men mijn boeken van bepaalde zijde niet begrijpen wil. Ook het weldoen is voor mij een persoonlijkheid. Bij iedere weldaad die ik een mens bewijs, wordt mij de hand door een lieve lichte gestalte geleid die in mijn innerlijk woont. Ik zie met mijn geestelijk oog en hoor haar stem met een innerlijk oor.

---

170

Ze is de reine, kuise, pronkloze naastenliefde waarop men zich nooit kan beroemen en nooit van mag spreken. Christus sprak daarvan toen hij zei dat de linkerhand niet mag weten wat de rechter doet. En, beste vriend, ik ben een Christen, speciaal ook hier! Deze lieve, zuivere lichte gestalte uit mij in de openbaarheid te trekken beschouw ik niet slechts als prijsgeven van mijn innerlijke gevoelens maar als ontwijding der eenvoudige kuise milddadigheid, die als een vlinder door iedere beroering door vreemde hand beschadigd wordt. Het is mijn wens dat zij rein en onbevlekt blijft als tot nu toe. Daarom heeft het mij pijn gedaan dat juist mijn vrouw, (voor het goede begrip: het gaat hier allemaal om May’s tweede vrouw Klara - v.L.) die mij zo door en door begrijpt en tot de hoogste, edelste daad bekwaam is op de gedachte kon komen mijn stille, mij geluk brengende werken voor andere mensen als middel te willen gebruiken de tegen mij heersende vijandelijke stemming in een vriendelijke te veranderen. Ik ben er volledig van overtuigd dat hierdoor juist het tegendeel bereikt zou worden. Niemand zou geloven dat ik er niets van af weet en in plaats daarvan zou iedereen over me schreeuwen als een opschepper en praalhans. En daarvoor beware me God, ik heb al meer als genoeg te dragen. Maar ook als dat niet zo zou zijn, maar als via deze weg werkelijk hulp zou zijn te verwachten dan zou ik toch van deze hulp afzien. Ja, het is waar, ik ben van alle kanten aangevallen omdat men mij en mijn boeken nu nog niet begrijpt dan wel niet begrijpen wil. Juist zij die ze helemaal niet lezen zijn de hatelijksten. Maar ik draag beide in mij, de moed en ook de kracht al deze hatelijkheid te weerstaan tot de tijd komt waarin men mij en wat ik schrijf moet begrijpen. Wat ik nastreef is goed en waar ik voor vecht is mijn onvervreemdbaar recht. Mijn eer moet daaruit bestaan dat ik mij door geen schande laat neerwerpen en mijn proces wil ik slechts daardoor winnen dat de rechters mij het zuiver zakelijk recht toewijzen zonder zich door een of andere lof of een of ander naar beneden halen te laten beïnvloeden. Juist ik heb alle aanleiding de grootste onpartijdigheid te eisen, opdat tussen mij en mijn vijanden de juiste grens getrokken wordt. En daar is slechts de vraag aan welke kant het recht en aan welke kant het onrecht ligt, niet echter of ik een milddadig mens ben of niet. Helaas moet ik je met deze lange brief lastig vallen omdat mijn goede Klärchen’s briefje voor jou bestemd is geweest. Zij leest deze brief voor hij aan jou verstuurd wordt: dat ben ik haar schuldig, en ik voeg tot slot nog het volgende toe: Wij beiden jij en ik hebben ons gedurende de proces-voering van iedere soort van laagheid onthouden. Dwingt ons ondanks alles tenslotte de tegenstander nog omlaag, nu wel, dan dalen we tot hem af om hem daar beneden te zeggen wat wij hierboven niet zeggen konden. Dan delft hij het snelste het onderspit. Dus, ik ben zelfs, om voor mijn recht te strijden, tot een zekere manier van gebrek aan omgangsvormen bereid, doch mijn innerlijke wereld waarin ik mij oneindig gelukkig voel, en wat ik daar denk en doe, offer en geef die hoop ik mij ook verder vrij te houden. Het allerminste moet het proces mij deze wereld bevlekken!

Met hartelijke groet,      Je oude May

---

171

Op latere leef- tijd werd May ook vegetariër.

Nun, da ich aber hier in dieser guten Stube die verlorengegangenen Lebenskräfte wiederfinde und auch fast wieder folgerecht denken kann, verspreche ich dir bei diesen Schinken und Würsten, die die erlaubten, die wahren Genüsse des Lebens darstellen, daß ich mich niemals wieder verlocken lassen werde, auf meine Menschenwürde, und sei es auch nur für eine Stunde, zu verzichten. Nie wieder soll der Tabak meine Lippen berühren, und jedes Getränk, das Alkohol enthält, sei mir fortan nur als Arznei erlaubt. Ich habe mein Versprechen bei diesen ehrlichen Schinken und hochachtbaren Würsten abgelegt; du bist mein Zeuge und sollst mich vor jedermann für einen ehrlosen Menschen erklären, wenn du mich jemals wieder rauchend oder gar berauscht zu sehen bekommst. Hier, meine rechte Hand darauf!”      Der sonst so wortkarge Freund hatte jetzt eine lange Rede gehalten, was mir als unumstößlicher Beweis dafür diente, daß es ihm völliger Ernst mit seinem Versprechen war. Ich will übrigens gleich im voraus bemerken, daß er sein Versprechen stets gehalten hat.      Ich nahm die mir dargereichte Hand, schüttelte sie herzlich und sagte:      „Es freut mich, daß du die Lehre, die du erhalten hast, beherzigen willst. Die Virginias wachsen nicht für Knaben, sondern nur für erwachsene Männer auf den Tabakbäumen Österreichs.”      „Du nennst mich, deinen Busenfreund, einen Knaben?!”      „Ja.”      „Und denkst wohl, du selber wärst ein Mann?”      „Gewiß!”      „Etwa nur darum, weil die Zigarren dich nicht so elend gemacht haben wie mich?” „Ja, denn es war eine höchst männliche Selbstbeherrschung von mir, daß ich dieses Kraut des Teufels mäßig genossen habe, während du gerade wie ein Kölner Funke geräuchert und gestopfholzt hast.” 276

---

172

Aanbevelende woorden der Duitse bisschoppen m.b.t. Karl May’s Reisavonturen.

Empfehlende Worte Deutscher Bischöfe über Karl May’s gesammelte Reiseerzählungen.

---

Se. Exzellenz, Herr Georg Cardinal Kopp, Fürstbischof von Breslau schreibt: „Die Reiseerzählungen von Karl May bedürfen angesichts der begeisterten Aufnahme, welche dieselben in den weitesten Kreisen der Bevölkerung gefunden haben, keiner besonderen Empfehlung. Diese Erzählungen gewähren nicht allein eine fesselnde und spannende Unterhaltung, sondern bieten auch eine reiche Quelle an Belehrung über geographische, ethnographische und kulturelle Verhältnisse, was wohl oft nicht genug gewürdigt wird.” Se. bischöfliche Gnaden, Herr Dr. Franz Leopold Freiherr von Leonrod, Bischof von Eichstätt, schreibt: „Ich sehe mich daher bei diesem höchst interessanten und spannend geschrie-

nen Werke, daß auch jüngere Leute unverletzen Fußes durchwandern können, darauf beschränkt, dasselbe durch mein Pastoralblatt mit einigen anerkennenden Worten empfehlen zu lassen .....” Im Pastoralblatt des Bistums Eichstätt vom 20. Septbr. 1894 werden die Werke, wie folgt, empfohlen: „Die verderbliche Romanlitteratur der neueren Zeit hat das Verlangen nach Werken hervorgerufen, welche auf echt christlicher Grundlage beruhen. Es sind deshalb auch in den letzten Decennien sehr viele gute Jugendschriften erschienen, und zu den besten dieser Art zählen die Reiseerlebnisse des bereits überall bekannten und beliebten katholischen Schriftstellers Karl May. Der Verfasser liefert uns Reisebeschreibungenaus vielen Ländern Amerikas, Asiens und Afrikas; keine trockenen Schilderungen von Land und Leuten,

---

172a

sondern so spannende und interessante Erzählungen, daß es dem Leser jedesmal schwer ist, das Buch zu schließen, so oft äußere Umstände ihn dazu zwingen. Karl May führt uns durch Erzählung seiner vielen Abenteuer unmittelbar hinein in das Leben und Treiben, in die Kämpfe und Spiele der einzelnen Völkerstämme dieser Erdteile und bietet so dem Leser ein konkretes Bild von den Sitten und Gebräuchen, von dem Charakter und den Anschauungen dieser Völker — Die Sprache ist formvollendet und kann deshalb der Jugend zum Muster dienen; der Inhalt überaus reich an herrlichen Gedanken und mit solchem Takt gewählt, daß man jeden Band unbedenklich der heranwachsenden Jugend in die Hand geben kann. — Für Instituts- und Jugend-Bibliotheken wird das Werk eine besondere Zierde sein, und kann es daher auch allen, die sich die Anschaffung von Werken für die Jugend angelegen sein lassen, aufs wärmste empfohlen werden.” Im Auftrage St. Excellenz des hochwürdigen Herrn Dr. Johann Christian Roos, Erzbischofs von Freiburg, schreibt der hochwürdige Herr Werthmann, erzbischöflicher Hofkaplan: „daß Se. Excellenz von den Publikationen mit Interesse Kenntnis genommen habe .... Es wird zu Sr. Excellenz besonderer Befriedigung gereichen, wenn durch viele dies Bücher bei dem, einen ernsten Lektüre entwöhnten Publikum, die vielfach unsittliche, verführerische und sentimentale Litteratur ersetzt oder wenigstens zurückgedrängt würde ....” Se. bischöfliche Gnaden, Herr Leo Redner, Bischof von Culm, schreibt: Die Reiseerzählungen von Karl May, welche mit Recht in den katholischen Leserkreisen so viele Freunde gefunden haben ....”

Se. bischöfliche Gnaden, Herr Dr. Carl Klein, Bischof von Limburg, schreibt: „Gerne werde ich wie bisher, so auch fernerhin dieselben als eine durchaus empfehlenswerte Lektüre anrühmen und mich freuen, wenn ich dadurch zu deren Verbreitung etwas sollte beitragen können &c. ....” Se. bischöfliche Gnaden, Herr Dr. Paulus Leopold Haffner, Bischof von Mainz, schreibt: „Ich habe schon früher viel Rühmliches von dieser Lektüre gehört und mich persönlich davon überzeugt, daß dieselbe ebenso spannend als belehrend ist. Ich wünsche der Verlagsbuchhandlung Glück zu diesem Unternehmen, welches dem Lese-Bedürfnis unserer Zeit entspricht, ohne nach irgend einer Hinsicht zu schaden ...” Im Auftrage Sr. bischöflichen Gnaden, des Herrn Dr. Hermann Dingelstad, Bischofs von Münster, schreibt Herr Hofkaplan Dr. v. Hartmann: „Wenn dieselben dem guten Rufe entsprechen, der ihnen vorausgeht, so freuen sich Se. bischöfliche Gnaden für Konvikte und ähnliche Anstalten unserer Diözese eine passende Lektüre gefunden zu haben ....”: Se. bischöfliche Gnaden, Herr Dr. Bernard Höting, Bischof von Osnabrück, schreibt: „.... Da die hier gebotene Lektüre ebenso sehr sittlich rein und unterhaltend, als auch lehrreich ist und zur Erweiterung des geistigen Gesichtskreises beiträgt, werd ich auch keinen Anstand nehmen, diese Bücher bei geeigneter Gelegenheit zu empfehlen ....”

---

172b

Se. bischöfliche Gnaden, Herr Dr. Michael v. Kampf, Bischof von Passau, schreibt: „Die Lektüre der Bücher ist stets unterhaltend und spannend; sie bietet aber auch vielfache Belehrung über geographische und ethnographische Ver-

hältnisse. Was aber die Hauptsache ist, die Bücher sind frei von allem, was konfessionel oder sittlich anstößig wäre, sie geben vielmehr vielfach sittlich gute Anregungen, so daß man selbst jungen Leuten dieselben in die Hände geben darf und denselben in der That damit Freude bereitet ....”

---

Mit Rücksicht auf vorstehende Worte empfiehlt die unterzeichnete Verlagsbuchhandlung die gesammelten Werke von Dr. Karl May allen katholischen Familien, Vereinen, Jugenbibliotheken auf das angelegentlichste. Die schöne Ausstattung und der prachtvolle Einband machen die Bücher besonders geeignet, als ebenso wertvolle wie freudig aufgenommene Geschenke auf den Weihnachtstisch gelegt zu werden. Zu beziehen durch alle Buchhandlungen, sowie direkt vom Verleger

Freiburg (Baden).

Friedrich Ernst Fehsenfeld.

---

173

Für alle Welt

Voorpagina van het tijdschrift “Für alle Welt”, geïllustreerd huisblad. Uitgever: Göltz en Rühling 277 (voorheen Franz Neugebauer 278) te Stuttgart. May’s werkzaamheid voor deze uitgeverij strekte zich uit van november/december 1878 tot april 1882 en nam een aanzienlijke omvang aan.
Zijn bijdragen aan het voorheen “All-Deutschland” geheten blad geschiedden o.m. onder de pseudoniemen: Karl Hohenthal (afgeleid van Hohenstein-Ernstthal, geboorteplaats van Karl May, Emma Pollmer (zijn eerste vrouw) en Prinz Muhamel Latréaumont.
De vierde jaargang 1880 (eind augustus 1879 tot midden augustus 1880) van “Für alle Welt” begint met de “Originalroman” van Karl May: Scepter und Hammer en bevat verdere bijdragen, enkele wederom onder de naam Karl Hohenthal.
Aan de hulpvaardigheid van twee leden van de Duitse literaire club “Karl May Gesellschaft”, enkele jaren geleden opgericht, is het te danken dat deze haar leden de herdruk van het origineel van even genoemde roman zo mede van “Die Juweleninsel” in de oorspronkelijke vorm van de tijdschriftendruk kan voorleggen. (De heren Frey en Nest.)

ZUM SCHLUSS Leb wohl, mein Lied! Es soll dich stets begleiten      der Glaubensmut, der laut zu sprechen wagt, um Liebe, nichts als Liebe zu verbreiten,      wo man dir freundlich ein Willkommen sagt. Es wechseln in der Sterblichkeit die Zeiten,      der Glaube aber bleibt unwandelbar und wird einst siegreich über alles schreiten,      was ihn verhöhnte, weil es sterblich war. Doch sollst du nicht das S c h w e r t des Glaubens schwingen,      nein, nur des Glaubens S c h i l d ist dir erlaubt. Du darfst in F r i e d e n s w o r t e n nur erklingen,      weil nur der Friede an den Frieden glaubt. Der Mensch muß s e l b e r sich zunächst bezwingen      und darum stets zum Kampf gewappnet sein! Doch will er dann die Feinde niederringen,      so kann er das d u r c h   L i e b e ganz allein!

---

174

Scepter und Hammer.

Originalroman
von
Carl May.

(Nachdruck verboten

Erſtes Kapitel.      Die Zigeunerin.      Auf der breiten Chaussee, welche durch das Dorf nach der Reſidenz führte, schritt ein junger Mann dahin.      Er mochte kaum mehr als zweiundzwanzig Jahre zählen, obgleich über seinem ganzen Wesen der Ausdruck des Charaktervollen, des innerlich und äußerlich Vollendeten lag. Seine hohe, kräftige Gestalt, die elegante Sicherheit seiner Bewegungen, die männlich schönen Züge seines von der Röthe der Gesundheit überhauchten Angesichtes konnten gewiß nur einen angenehmen Eindruck hervorbringen, und selbst das kleine, wohlgepflegte Bärtchen, welches seine vollen Lippen beschattete und in jedem anderen Antlitze stutzerhaft erschienen wäre, schien hier zur Gesammtwirkung unbedingt nothwendig zu sein. Er trug einen feinen, gewiß von einem besseren Tailleur gefertigten Promenadenanzug, und der goldene Zwicker, welcher den Blick seines Auges verschärfte, hatte seinen Sitz sicher nicht durch die schädliche Mode erhalten, durch das Tragen von Augengläsern ein vornehmes

Anna Elzer.

oder gelehrtes gewinnen. Zu beiden Seiten reihte sich, hinter schattigen Vorgärten halb verborgen oder anspruchsvoll bis an die Straße tretend, Villa an Villa. Zwischen zweien derselben lag, frappant von ihrer Architektonik abstoßend, ein kleines einstöckiges, schwarz geräuchertes Häuschen, durch den hohen Schornstein, das über der Thür angebrachte Wetterdach und mehrere umherliegende, der Reparatur harrende Geräthschaften deutlich als Schmiede bezeichnet.      Vor derselben hielt in diesem Augenblicke ein leichter Wagen. Es fehlte ihm der Kutscherbock; er mußte also wohl aus dem Fond gelenkt werden, und dies war heut jedenfalls nicht ganz fehlerlos geschehen, denn es zeigte sich die hintere Achse zerbrochen, und ein reich gallonirter Diener stand zu Häupten des dampfenden Gespannes, äußerst bemüht, dasselbe zu beruhigen. Die Insassen waren ausgestiegen. Es war nur ein Herr und eine Dame. Der Erstere trug Generalsuniform, obgleich er kaum das fünfundzwanzigste Jahr zurückgelegt haben konnte. Er hatte jenes Exterieur an sich, welches man sich nur in den höheren Kreisen anzu-

---

175

No. 5.

---

---

Der Scheerenschleifer. Originalhumoreske von Karl Hohenthal. (Fortsetzung.) II. In der Patsche.

In Dankerode war Jahrmarkt. Dies konnte nun allerdings kein großartiges Ereigniß genannt werden, aber daß zum Dankeroder Jahrmarkt einmal ein so ausgezeichnetes Wetter war, das hatte man seit vielen Lustren nicht erlebt. Daher wanderte auch Alles, was nicht mit Gewalt zu Hause festgehalten wurde, dem Dorfe zu.      Dankerode war keine Stadt, nicht einmal ein Marktflecken. Es hatte also auch gar keine Gerechtsame zur Abhaltung eines Jahrmarktes. Aber es war nun einmal herkömmlich, daß am fünfzehnten Juli Jeder, der etwas zu verkaufen hatte oder etwas kaufen wollte, Jeder, der sich entschlossen hatte, in Dienst zu gehen oder der einen Dienstboten brauchte, überhaupt Jeder, der ein Geschäft irgend welcher Art abzumachen hatte, nach Dankerode lief, um dort seine Angelegenheit unter freiem Himmel in Ordnung zu bringen.      Da stand denn sehr oft Bude an Bude und Regenschirm an Regenschirm; denn wer am fünfzehnten Juli nach Dankerode ging, der wußte, daß er naß wurde, von außen bis auf die Haut, und von innen durch allerhand Viere und sonstige Flüssigkeiten bis unter die Haut und noch tiefer. Daß es nun heut nicht wie aus Tragkörben goß, war ein Wunder aller Wunder. Nicht einmal ein Gewitter stand am Himmel, der so hell und rein, so unschuldig aussah, als ob er alle Jahre den Dankerodern ein so freundliches liebenswürdige Gesicht gemacht hätte. Sogar der Himmel hat kein Schamgefühl mehr!      Aber das Anfeuchten war man in Dankerode einmal gewohnt. Ging es nicht von außen, so geschah es doppelt und dreifach von innen, wegen der ungeheuren Hitze, wie man sich entschuldigte.      In keiner Bude aber wurde so viel getrunken, wie in derjenigen der ehrsamen Wittib Veronika Salzmeierin. Das war aber auch eine Frau, bei der man unwillkürlich mit der Zunge schnalzen mußte, gerade so, als wenn man ein Stück saftigen Rehrücken vorgesetzt bekommt. So propre und sauber, so nett und adrett, so appetitlich und zum Anbeißen gab es in der ganzen Grafschaft Mansfeld sicherlich kein zweites Weibsen, und dabei hatte sie ein Mäulchen, so fleißig wie ein zwölfgängiges Mühlwerk, und ein paar Augen, die es jedem anthaten, der noch ein Herz im Leibe trug.      Heut hatte sie es besonders auf einen Tisch abgesehen, der da hinten in der Herrenecke stand. Da saßen nämlich sieben oder acht Gäste, von denen Jeder wenigstens drei Flaschen, nämlich drei leere Flaschen, vor sich stehen hatte. Und dabei hatten die Leute so etwas an sich, so etwas Ausgezeichnetes, so etwas Vornehmes, so etwas Salzmeierinanziehendes, daß die gute Veronika kein Auge von der Gruppe verwandte und alle drei Minuten herbeigetrippelt kam, um zu fragen, ob vielleicht noch eine Flasche befohlen werde.      Und jetzt kam gar ein Mann herein, der hatte eine Haltung, einen Schritt, ein Auge, einen Zwickelbart, hurrjeh, dem sah es die Wirthin sofort an, daß er noch viel ausgezeichneter und anziehender sein müsse als die Andern. Die erhoben sich auch sofort von ihren Sitzen und machten Gesichter, als ob er sie alle ungefährdet verschlingen dürfe. Er aber gab nur einen ganz kleinen Wink, so setzten sie sich augenblicklich wieder nieder, und er nahm bei ihnen Platz.      Sie kam wie eine Bachstelze herbei gewippt und geschnippt, wischte sich mit der schneeweißen Schürze den Mund ab, schlug in jungfräulicher Verschämtheit die Augen nieder und frug nach den Befehlen des gnädigen Herrn Bergamtmannes. Denn in der Grafschaft Mansfeld war damals der Bergamtmann die angesehenste Persönlichkeit, und weil dieser Herr gar so nobel aussah, mußte er 279

---

176

74

No. 5

---

„Hm, ja; Sie hat ein sehr gutes Gedächtniß. Sage Sie einmal, könnte Sie wohl einen Bergamtmann gut leiden?”      Diese Worte gingen ihr so tief in das liebesbedürftige und doch verwittwete Herz und seine Finger knippen sie so zärtlich in die gerötheten Wangen, daß sie einen so tiefen Knix machte, daß ihre Knie beinahe die Erde berührten.      „Ja!”      „Donnerwetter, das paßt; denn ich habe noch keine Bergamtmännin. Wenn kann man Sie denn einmal besuchen, Sie kleine Hexe Sie?”      „Zu jeder Zeit, gnädiger Herr!”      „Schön! Ich gebe Ihr mein Wort, daß ich zu keiner Anderen gehe, wenn ich mir meine Amtmännin hole.”      „Aber vergeßt es nur nicht, gnädiger Herr!” lispelte sie leise.      „Nein. Sie hat mein Wort und damit basta! Bringe Sie mir auch so eine Flasche, aber kein Katzenwasser, verstanden!”      Sie schnellte hinter den Schenktisch und suchte eine von den wenigen Flaschen hervor, die sie für ganz besondere Ehrengäste reservirt hatte. Da kostete eine zwanzig Silbergroschen, aber sie nahm sich vor, ihm nur zwölf abzuverlangen. Das erste Glas goß sie ihm selbst ein und nippte leise davon.      „Zur Gesundheit, gestrenger Herr!” „Danke, Schatz!”      Er trank das Glas aus, schenkte sich voll und leerte nochmals; dann streckte er die Beine von sich und wollte eben ein Gespräch beginnen, als er daran verhindert wurde und sich augenblicklich in eine horchende Stellung aufrichtete.      Draußen vor der Bude hielt nämlich ein Schleifer mit seinem Karren. Er hatte sehr viel zu thun; aber nicht nur seine Kunden standen bei ihm, sondern auch eine ganze Menge andere Leute. Er war seit einigen Tagen in der Gegend bekannt, und man wußte, daß er gar schöne Schleiferlieder zu singen verstehe. Er pflegte sie zum Takte seines Rades vorzutragen und die Pausen mit dem Geräusche auszufüllen, welches durch die Berührung der Messer und Scheeren mit dem Schleifsteine hervorgebracht wird. Er hatte heut bereits viel gearbeitet, aber noch nicht gesungen. Darum wurde er so dringend um ein Lied gebeten, daß er endlich nachgeben mußte. Er begann:      „Der Schleifer ist allzeit ein Mann,      Den man nicht gut entbehren kann,           Weils Vieles gibt, wie Ihr ja wißt,           Was abgestumpft und schartig ist,           Und man sich da nur nutzlos quält,           Wo Schärfe, Schnitt und Rundung fehlt.      Der Schleifer findet weit und breit      Gar manche Ungeschliffenheit,      Und wo er nicht selbst helfen kann,      Da packen andre Kräfte an.           Das Schicksal faßt ja manchen Tropf                Mit eisenfestem Griff,           Setzt ihm den widerspenst’gen Kopf                Zurecht und gibt ihm Schliff!”      Der Klang dieser Stimme war es, welcher den zwickelbärtigen Herrn Bergamtmann am Sprechen verhindert hatte. Er hörte die Strophe zu Ende und meinte dann:      „Nicht übel, das Lied, hm; sollte länger sein, nicht, Hauptmann?”      Derjenige, an den die Worte gerichtet waren, beeilte sich beizustimmen:      „Gewiß, Durchlaucht! Doch, da kommt ja bereits eine zweite Strophe!”      Wirklich erklang es bereits nach dieser kurzen Pause draußen weiter:      „Der Meister und die Meisterin,      Die haben oft gar eignen Sinn,           Der Lehrling ist ein Aschenbrod,           Hat wenig Freud und sehr viel Noth,           Arbeitet wie ein Droschkenpferd           Und gilt doch keinen Heller werth.      Der Sündenbock für alle Welt,      Auf halbe Ration gestellt,      Zu spät ins Bett, zu früh heraus,      Das halte doch der Teufel aus!           Und klagt und schimpft und jammert er,                So kommt der Meister Pfiff,           Nimmt Elle oder Knieriem her                Und applizirt ihm Schliff!”      Der Bergamtmann strich schmunzelnd seinen schwarzen Schnurrwichs.

„Ja, die Elle oder der Knieriem sammt dem Lade- und dem Haselstocke sind die besten Erzieher, die es gibt. Die Elle macht fromm, der Knieriem sanft, der Ladestock gehorsam und der Haselstock geduldig! Meint Er nicht, Hauptmann?”      „Versteht sich, Excellenz. Ein strenges Wort hat mehr Wirkung, als eine freundliche Predigt von sechs Stunden Dauer.”      „Bei einer solchen Gesinnung ist es schade, daß Er nicht anstatt Hauptmann Feldprediger geworden ist. Aber horcht, er singt weiter!      Der Schleifer fing die dritte Strophe an. Sie lautete:      „Bei einem wohlbekannten Haus      Fliegt Geld hinein, Papier heraus.           Man sagt, daß es ein Bankhaus sei,           Doch ists die höh’re Schleiferei;           Denn man dreht drinnen dem Hans Tapp           Die schwer ersparten Groschen ab.      Da plötzlich wird die gute Bank      An hoffnungsloser Schwindsucht krank;      Der Prinzipal kniff gerne ex,      Doch faßt ihn „Polyp multiplex.”           Jetzt brummt er in der Einsamkeit,                Und kaut an seinem Kniff,           Und für das Schleifen frührer Zeit,                Bekommt er selbst nun Schliff!”       „Wenn dieser Kerl sich seine Lieder selbst macht, so ist er ein ganz verdammter Himmelhund!” meinte der Fürst. „Das schnappt und klappt ja Alles ganz vortrefflich! Und das mit der höheren Schleiferei ist ganz richtig; nur will ich ihm nicht rathen einen Namen zu nennen, sonst wird er noch höher geschliffen. Aber wahrhaftig, der Mann bringt noch mehr. Hört!”      Draußen erklang die Fortsetzung des Liedes:      „Im Schulhaus geht für Jedermann      Das offizielle Schleifen an.           Und was die liebe Frau Mama           Bisher am Zuckerkind versah,           Wird hier barmherzig und geschickt           Mit Stock und Ruthe ausgeflickt.      Das niederträchtige A-B-C      Schmeckt unbedingt nach Aloë,      Und wer das Einmaleins verdaut,      Der stirbt auch nicht an Sauerkraut.           In diese Art Philosophie                Fährt man mit raschem Griff,           Legt sie gemüthlich übers Knie                Und applizirt ihr Schliff.”       „Bravo, Bravo! Immer übers Knie mit den Rangen, und gehörig aufgewichst. Mir sollte die Anneliese nicht wagen, die Buben und Mädels zu verderben! Warum hat man jetzt so gottlose subordnungswidrige Bengels unter den Rekruten, Hauptmann? Nun?”      „Es liegt an der Erziehung; die Eltern sind schuld!”      „Und darum verdienen sie mehr Prügel, als die Jungens. Es ist jetzt eine traurige Zeit, eine Zeit, in welcher eigentlich Hoch und Niedrig, Jung und Alt ganz gehörig durchgeprügelt werden müßte; denn ich sage Euch, Ihr Herren, daß — — —”      Er war dabei auf eines seiner Lieblingsthemata gekommen, über welches er stundenlang zu reden vermocht hätte, wenn er nicht von dem Schleifer gestört worden wäre:      „Wohnt einmal Einer in der Stadt,      Der gar zu lange Finger hat;           Bei Tage bleibt er stets zu Haus,           Geht nur im Dunkelmunkel aus,           Ist aller Straßenlampen Feind           Und liebt den Mond, wenn er nicht scheint.      So wandert heimlich er fürbaß,      Denkt bald an Dieses, bald an Das,      Bis er, Kreuzhimmelelement,      Ein fremdes Port’monnaie umrennt.           Doch leider wird der Schelm ertappt                Bei dem verbot’nen Griff;           Ein Gänsedarm hat zugeschnappt                Und sorgt für bessern Schliff.”       „Hm,” brummte jetzt der Fürst. „Da fällt mir ja etwas ein, Ihr Herren. Habe da einen Wisch von Oberst Ravenau, der beim Schwedenkönige sitzt, erhalten, worin ich benachrichtigt werde, daß ein Wachtmeister, ein gewisser — — Teufel, wie heißt doch der Bengel gleich? Major, Er hat das Schreiben ja gelesen!”

---

177

No. 5

75

---

„      „Wachtmeister Roller,” antwortete der Aufgeforderte.      „Roller, ja; also daß ein gewisser Wachtmeister Roller in der Gegend zwischen Merseburg, Halberstadt und da herum sein — — — Donnerwetter, da geht es wieder los; das muß man sich gefallen lassen. Hört!”      „Ich kenne ein Amphibium,      Heißt Redakteur und ist nicht dumm.           Im Tintenfasse schwimmt das Thier,           Frißt Federn, Schreib- und Druckpapier,           Hat eine Zunge, spitz und scharf,           Und quakt, was man nicht quaken darf.      Drum bringt den Herrn Amphibius      Das Quacken öfters in Verdruß,      Wobei es hier und da gelingt,      Daß man ihn auf das Trockne bringt.           Denn tritt er in der Setzerei                Etwas zu stark aufs Schiff,           So stürzt ein Paragraph herbei                Und sorgt für bessern Schliff.”      „Fertig? Also nun kann ich fortfahren. Der Oberst Ravenau schreibt mir, daß sich da ein Wachtmeister Roller herumtreibe, bald als Brillmann, bald als Bänkelsänger oder Scheerenschleifer, bald als sonst etwas. Was das für einen Zweck hat, kann sich Jeder denken, und ich möchte mir den Kerl da draußen denn doch einmal in Augenschein nehmen. Was meint Er, Major?”      „Ein gewöhnlicher Schleifer hat diese Verse nicht gemacht, so viel ist sicher, Durchlaucht. Sie stammen nicht blos von einem witzigen, sondern auch von einem gewandten und erfahrenen Kopfe — — ah, noch eine Strophe!”      „Herr Müller und Frau Müller sind      Zuweilen sehr konträr gesinnt.           Er liebt den Skat; sie haßt das Spiel,           Er schweigt gern und sie plappert viel,           Er ist ein Feind von Tand und Putz,           Und sie hälts mit dem Federstutz.      Der Frau gebührt natürlich Recht;      Sie ist das schönere Geschlecht.      So war es schon zu Adams Zeit,      So bleibt es auch in Ewigkeit.           Und fehlt dazu dem Grobian                Der richtige Begriff,           Schafft sie sich einen Hausfreund an                Und sorgt für bessern Schliff!”      Ein schallender Beifall war der Lohn für den Vortrag dieses Liedes. Auch in der Bude stimmte man ein, und nur die Offiziere verhielten sich zurückhaltend. Auf einen Wink des Fürsten erhob sich der Jüngste von ihnen und trat hinaus vor die Bude zu dem Schleifer.      „Hat Er einen Augenblick Zeit?”      Der Gefragte sah ihn forschend an.      „Warum?”      „Da drinnen am hintersten Tische sitzen einige Männer, die Ihn gern sehen möchten, weil Er so schöne Lieder singen kann.”      „Werde gleich kommen!”      Seine Haltung und seine Ausdrucksweise verriethen dem Auge des Kenners allerdings eine nicht vollständig zu verbergende militärische Schulung. Er schliff das Messer, welches er in der Hand hielt, vollends fertig und trat dann in die Bude, wo er der Wirthin begegnete.      „Wer sind die Leute da hinten?” frug er sie.      Sie kannte ihn jedenfalls schon und nickte ihm aufmunternd zu.      „Sehr vornehme Leute, da wird es ein Gläschen Guten geben. Der Eine, der mit dem schwarzen Zwickelbarte, ist der Herr Bergamtmann, der erst eine halbe Stunde hier ist und bereits die dritte Flasche hat.”      „Bergamtmann? Sehe nicht viel Vornehmes daran,” antwortete er.      Sie warf ihm ob dieser Rede einen sehr vernichtenden Blick zu, er aber beachtete denselben gar nicht und schritt nach dem ihm bezeichneten Tische. Leopold wandte sich ihm zu.      „Er ist der Schleifer von da draußen?”      „Ja.”      „Woher hat Er seine Lieder?”      „Die mache ich mir selber.”      „Und die Melodie dazu?”      „Auch.”      „Kreuzelement, da ist Er ja ein ganz verdammt gescheidter Kerl!”      „Ist auch nicht zu verwundern!”

„Wie so?”      „Habe viel Schule genossen. Sollte studieren.”      „Kam aber nicht bis an das Gehirn, sondern nur bis an das große Maul!”      „Oho! War bereits bald fertig, da wurde das Geld alle, und ich mußte aufhören. Aber dichten und musiziren kann ich dennoch wie sonst Einer.”      „Heda, Wirthin!”      Die ehrbare und lobesame Wittwe Veronika Salzmeierin kam herbeigeschnippt.      „Was gebieten der gestrenge Herr Bergamtmann?”      „Eine Flasche für Den da, aber hinaus an den Karren!”      Sie knixte erst, und dann schnippte sie eiligst davon.      „Danke, Herr Amtmann!” meinte der Schleifer.      „Wo ist Er denn eigentlich zu Hause?”      „In Treptow.”      „So so!”      „Hat Er Seinen Schein bei sich?”      „Ja.”      „Zeige Er ihn einmal heraus!”      Der Schleifer brachte seine Legitimation aus dem Wammse und gab sie dem Fürsten. Dieser buchstabirte sie zusammen. Seine Miene verrieth einige Bedenklichkeit.      „Dieser Ausweis ist doch nicht in Treptow, sondern in Merseburg ausgestellt worden!”      „Die ursprüngliche Legitimation ist mir verloren gegangen, und da hat man mir an ihre Stelle diese hier gegeben.”      „Ach so! Aber der Verlust der ersteren müßte doch hier bemerkt sein!”      „Das verstehe ich nicht. Vielleicht ist diese Bemerkung vergessen worden.”      „Möglich. Doch kann er dadurch in Verlegenheiten verwickelt werden.”      Er hätte vielleicht noch etwas hinzugefügt, aber es hatte sich ein Mann herbeigedrängt, der dem Schleifer die Hand auf die Achsel legte.      „Nicht wahr, Er ist der Schleifer?”      „Ja.”      „Hier ist der Brief, den Er zu besorgen hat. Bezahlt ist Er wohl bereits?”      „Ja. Werde ihn gut besorgen.”      Der Mann entfernte sich und Leopold frug nun weiter:      „Hat Er Seine Lieder nur im Kopfe oder auch auf Papier geschrieben?”      „Was ich selber dichte, brauche ich doch nicht etwa niederzuschreiben!”      „Wohin wird Er von hier aus gehen?”      „Vielleicht nach Querfurt; da ist in ein paar Tagen auch Jahrmarkt.”                           (Fortsetzung folgt.) Aus fernen Jugendtagen. Erzählung nach dem Leben von E. von Wald. (Fortsetzung.) „Mann, bist Du denn nun endlich fertig mit tafeln?” bracht sie jetzt los, und der Pastor fühlte sich durch diesen ehelichen Wink auch wirklich veranlaßt, den silbernen Zahnstocher einen Augenblick walten zu lassen, dann faltete er die Hände, sprach das Dankgebet und nun schritten wir hinaus auf den Vorsaal, der mit Riesenölbildern, alle Jagdhunde edelster Race darstellend, die in der Geschichte des Waidwerkes des Hauses eine hervorragende Rolle gespielt hatten, dekoriert war. Jeder von ihnen hatte seinen Stammbaum, seinen Namen und war sicherlich mit ganz besonderen Jagdhundstugenden ausgestattet gewesen, die der jagdliebende Pastor im Vorbeigehen der Ehegattin umständlich auseinandersetzen wollte.      Frau Pastorin warf ihm einen niederschmetternden Blick zu, ober zirpte das Piano mit der alten quikigen Geige des Dorfschulmeisters einen himmlischen Schottisch, und da sollte sie für die ganz außergewöhnlichen Hundetugenden Interesse zeigen? Die rührendste Geschichte von ebenso viel edlen christlichen Menschenkindern hätte ihr in diesem Augenblicke nicht einmal Eindruck gemacht. Sie schoß mehr als sie ging die Treppe hinauf, oben empfangen von der Baronin.      „Mein gutes Pastorchen,” rief diese, „ nun fertig und wie schön, immer noch hübsch und frisch, ach und einen Speckhals hat die kleine Frau!” Die Baronin klatschte mit ihrer kleinen runden fleischigen

---

178

Laatste opname, Wenen 1912

Foto Karl May Verlag - Bamberg

---

179

Laatste rustplaats op het kerkhof van Radebeul

Foto Karl May Verlag - Bamberg

---

180

Sei uns gegrüßt! Wir, deine Erdentaten      erwarten dich hier am Himmelstor; du bist die Ernte deiner eignen Saaten      und steigst mit uns nun zu dir selbst empor.

Selmar Werners 280 beeldhouwwerk

Foto Karl May Verlag - Bamberg

---

181

AUF DEM FRIEDHOF Komm her, komm her, du fremder Wandersmann;      geh nicht vorbei an unbekanntem Grabe. Hör mich, ja auch um deinetwillen, an,      und glaube, was ich dir zu sagen habe! Ein jeder Mensch, der nach dem Himmel strebt,      soll hier ein liebes, gutes Wörtlein sagen; es wird zur Seele, die dort oben lebt,      auf Händen des Gebets emporgetragen. Dort nimmt sie es mit Freuden in Empfang      und lächelt dankbar auf den Spender nieder, und dieses Lächeln strahlt ihm lebenslang      das, was er gab, mit tausend Zinsen wieder.

---

182

Sans-ear in een bewerking van “Het Boekhuis”

---

183

Titelblad van de oude Becht-uitgave “De Zwarte Mustang”

---

184

Mijn vriend
je treurt omdat men je niet kent en niet begrijpt
en in je eenzaamheid, is, diep, verzet geboren
je hebt geworsteld, en geroepen, en geschreid
maar niemand kon je horen
je hebt alleen gestaan, temidden van zovelen
en je geheim, hoe menselijk ook, kon je met niemand delen
je strijd, zo groot, zo wreed, mocht niet voor het oog ontbranden
en je vond slechts je een’ge troost, in het vouwen van je handen
mijn vriend, ik ken je peilloos leed, je drang naar mens en liefde
en hoe men je gevoelens wreed, maar niet begrijpend, griefde
ik ken het gebed, waarin je vraagt: O God waarom dit kruis
het wordt te zwaar, neem het me af, of neem mein Uw huis
mijn vriend, mijn broeder, eenzaam mens
wees dapper in het strijden
want menig man die leed als jij werd groter door zijn lijden
je God, de enigst ware vriend
vindt, wat hij schiep, geen schande
en, zo je nergens troost ontmoet mijn vriend,
vouw dan je handen!

Gedicht van P. Wiesenekker

Voor mijn moeder

ABSCHIED Ich gehe fort, und dennoch geh ich nicht.      Ade, lieb Mütterlein — und nicht ade! Ob auch der Mund das Wort des Abschieds spricht,      das Herz weiß doch, daß ich nicht von dir geh. Treibt das Geschick mich in die Welt hinaus, es scheint nur so; ich bleib bei dir zu Haus.      Wohl mag der Gram mein Gehn ein Scheiden nennen,      die Ferne kann nie Sohn und Mutter trennen. Ich gehe fort, und dennoch geh ich nicht.      Ade, ihr Lieben — und doch nicht ade! Trägt mich der Tod jetzt auf zum ewgen Licht,      wißt, daß ich dennoch immer bei euch steh. Von Gott zu eurem Schutz herabgesandt, schwebt über euch treu meines Dankes Hand.      Es stirbt der Körper nur, und von dem Toten      wird das Gebet für euch zum Himmelsboten.

---

185

In 1969 werd in West-Duitsland de literaire vereniging “Karl May Gesellschaft” opgericht.
Zij stelt zich ten doel de herinnering aan de schrijver levend te houden door o.a. te komen met zogenaamde originele uitgaven van diens geschriften en wel zonder winstoogmerk. Elk jaar wordt een jaarboek uitgegeven, waarin bijdragen worden weergegeven van bekende Duitse persoonlijkheden. Voorts is er, eveneens ieder jaar 281, een zogeheten “Tagung”, een bijeenkomst gedurende een week-end van de leden waarop dan o. a. het woord wordt gevoerd door de zakelijke leider, de heer Alfred Schneider 282. Zetel der vereniging is Hamburg. Voorzitter is Prof. Dr. C. Roxin 283.

In 1963 werd door de heren Heyink 284 en De Rooy 285 opgericht “De KIVA”, Contactblad voor Indianen en Karl May vrienden in Nederland. Dr. De Rooy trad reeds spoedig uit. Als zijn opvolger inzake K.M.-aangelegenheden trad op de heer Drs. Van Bommel 286 die onlangs is overleden. Ook deze vereniging kent zijn jaarlijkse bijeenkomsten, meestal te Utrecht. In tegenstelling tot zijn Duitse tegenhanger staan hier de Indianen centraal en vindt Karl May daarin niet meer de plaats welke hij in mijn ogen zou verdienen. De hoofdredacteur van de KIVA, de heer J. Heyink, voert een Volkenkundige boekhandel.

287

---

[1]

Het betreft hier een in eigen beheer uitgebracht typoscript - in de vorm van een syllabus - van E. v. Linden, een pseudoniem van Wouter Tj. Klaren uit Amsterdam. Op de niet genummerde pagina 1 is een begeleidend schrijven van E. v. Linden geplakt: Amersfoort, mei 1979 Waarde Lezer, Voor de tweede maal heb ik me gewaagd aan een boekje over leven en werk van onze geliefde auteur van echt niet alleen Indianenverhalen, Karl May. Uniek is het in elk geval, gelet op de talrijke erin opgenomen foto’s. Bedoeling was, May’s levensloop nog eens wat duidelijker te schetsen, waarbij dan wat nader is ingegaan op details die voorheen onvermeld bleven. Tevens zat vóór, zijn constante pleidooien voor vrede en verdraagzaamheid, goed uitkomend in de meeste van zijn gedichten, onder de aandacht te brengen. Vroeger wilde ik zelfs iets over de “Volksschriftsteller” lezen, maar er was niets, behalve een klein boekje van Dr. F.C. de Rooy. Aangezien ik de boodschap van menselijkheid die May ons te brengen had altijd hoger heb gewaardeerd dan bijvoorbeeld een werk van Marx, waarmee hij wel eens wordt verward, besloot ik er iets aan te doen. Handelend in de geest van Karl May bied ik U dit boekje aan voor de helft van de kostprijs en de opbrengst komt geheel ten goede aan de Indianen van Noord-Amerika. U verleende door Uw aankoop dus tevens steun aan hun streven naar een menswaardiger positie in de Amerikaanse maatschappij (via het KIVA-studiefonds). Ik dacht dat dit tot tevredenheid kon stemmen. Dat U het een interessant boekje mag vinden hoopt, met vriendelijk groet, E. v. Linden (pseud.) - Aan dit begeleidend schrijven is merkbaar minder aandacht besteed dan aan de rest van de 185 pagina’s tellende syllabus. - Dat de heer Klaren „E. v. Linden” als pseudoniem koos, heeft hij niet van een vreemde: Karl May zelf schreef onder het pseudoniem „Ernst von Linden” tussen 1876 en 1882 een vijftal korte verhalen. - In de syllabus zijn de door hem gebruikte foto’s door het kopiëren nogal slecht afgedrukt; waar mogelijk heb ik hier een beter kwaliteit foto’s gebruikt. - In de syllabus heeft de heer von (of van?) Linden aardig wat gekopieerde gedichten en romanfragmenten van Karl May opgenomen; om v. Lindens eigen tekst duidelijk te onderscheiden van Mays teksten heb ik deze laatste in Fraktur gezet: dat mooie, „gebroken” lettertype dat vanaf de uitvinding van de boekdrukkunst eeuwenlang de meest gebruikte drukletter bleef, maar het werd in de meeste landen geleidelijk aan vervangen door Antiqua-lettertypes, behalve in Duitsland. Maar zelfs daar ging men steeds meer over op het gebruik van Antiqua-lettertypes, omdat er nauwelijk tot geen schrijfmachines bestonden met Fraktur; voor zetmachines werden echter nog wel Fraktur-letters gebruikt. De oude boeken van Karl May waren bijvoorbeeld in Fraktur gezet, maar ook »Mein Kampf« van de omhooggevallen Oostenrijkste schilder. En uitgerekend die laatste was het, die het gebruik van Fraktur in 1941 plotseling verbood; als officiële reden daarvoor gaf hij op, dat het lettertype door Joden was uitgevonden. Tja. Waarschijnlijk was de achterliggende reden dat het gebruik van Antiqua-letters internationale propagandaverspreiding mogelijk maakte. Hoe dan ook: de meeste computers zijn niet standaard voorzien van Fraktur-letters, maar om het verschil te zien kan men hier Berliner downloaden en verplaatsen naar de directory „Fonts” in Windows. - De heer von (of: van?) Linden gebruikt voetnoten, aangegeven d.m.v. sterretjes; op deze website heb ik die als „[L1]” etc. genummerd; ook ik heb noten op mijn zang en die heb ik - als eindnoten - „[1]” etc. genummerd.

[2]

Op 1 augustus 1897 schreef Emma May een brief aan haar vriendin Agnes Seyler in Deidesheim, bij wiens gezin zij en Karl kort tevoren op bezoek waren geweest: zie ook de voetnoten [21] en [22]. Karl May legde dit gedichtje bij de brief van zijn vrouw; het gedicht werd tijdens zijn leven niet gepubliceerd.

[3]	Een eerder, in 1976 verschenen boek van „E. v. Linden”.

[4]

»En de jaren gingen voorbij ... - De geschiedenis van dokter Sutherland« is de Nederlandse vertaling van »The Arches of the Years«, de autobiografie van de Schotse arts Halliday Gibson Sutherland (* 24 juni 1882, †l 9 april 1960) uit 1933; de Nederlandse vertaling is van J.E. Gorter-Keyser en verscheen een jaar later bij Zuid-Hollandsche Uitgevers-maatschappij uit Den Haag.

[5]

Guus Luijters (ook: Luyters, * 3 november 1943, † 3 januari 2025) was een Nederlands schrijver en journalist. Veel van zijn uitgaven hadden de Tweede Wereldoorlog tot onderwerp, zoals »In Memoriam« (2012), »Kinderkroniek 1940-1945: brieven, getuigenissen en dagboeken uit de Shoah« en »Verdwenen stad« (2023).

[6]

Berry Zand Scholten (* 1937, † 25 mei 2026) was een Nederlands verslaggever, die werkzaam was bij o.a. Het Vrije Volk, Haarlems Dagblad, De Telegraaf en Instituut voor Perswetenschappen aan de UVA. Zijn artikel „Klaarheid over Karl May. Winnetou en Old Shatterhand rijden nog door savanne en prairie” staat elders op deze pagina.

[7]	Drs. van Bommel († tussen 1976 en 1979) was een medewerker van het tijdschrift De KIVA in de tijd dat dit nog de ondertitel contactblad voor Indianen- en Karl May-vrienden in Nederland droeg.

[8]

Simon Carmiggelt (voluit: Simon Johannes Carmiggelt, * 7 oktober 1913 , † 30 november 1987) was een Nederlands journalist, schrijver en dichter. Onder het pseudoniem „Kronkel” publiceerde hij bijna veertig jaar vrijwel dagelijks een cursiefje in dagblad Het Parool, waarin hij gewone zaken op verrassende wijze omschreef, met oog voor humor in het verschil tussen ideaal en werkelijkheid. Vanaf 1939 was hij getrouwd met Tiny de Goey. In De Steeg (Gld.) staat een standbeeld van het echtpaar, zittend op een bankje; dat beeld – gemaakt door Wim Kuijl (* 1946 , † 1 september 2014) – werd in 2012 gestolen, maar een jaar later teruggevonden, gerestaureerd en teruggeplaatst.

[9]

Roland Schmid (* 15 mei 1930 , † 4 januari 1990) was een van de vier zoons van Dr. Euchar Albrecht Schmid (* 29 augustus 1884 , † 15 juli 1951), die in 1912 de Karl-May-Verlag had opgericht. Samen met zijn broers Joachim (* 29. Juni 1922 , † 10 januari 2003) en Lothar (* 10 mei 1928 , † 18 mei 2013) leidde Roland Schmid de uitgeverij van 1951 tot 1990; Joachim overigens maar tot 1993). De vierde broer, Wolfgang (* 1 april 1924 , † 30 januari 1945), is in de oorlog gesneuveld. Sinds 2007 is Lothars zoon Bernhard Schmid (* 1962) de enige directeur van de uitgeverij. Roland Schmid was tevens schaakgrootmeester en bezat de grootste particuliere collectie schaakboeken ter wereld (bij zijn dood ongeveer 50.000 exemplaren); in 2005 werd hij tot schaakscheidsrechter van de eeuw uitgeroepen.

[10]	Dr. Eberhard Mertens (* 28 juli 1933, † 9 september 2015) was van 1968 tot 1972 cheflector en van 1972 tot zijn pensioen directeur van Olms Presse in Hildesheim en New York.

[11]

Hans Wollschläger (* 17 maart 1935, † 19 mei 2007) was een Duits schrijver, vertaler, historicus, uitgever, muziekwetenschapper, organist en Karl-May-onderzoeker. In 1965 publiceerde hij de eerste complete biografie van Karl May (»Karl May in Selbstzeugnissen und Bilddokumenten« (latere drukken onder de titel »Karl May. Grundriß eines gebrochenen Lebens«). In 1971 werd hij plaatsvervangend voorzitter van de Karl-May-Gesellschaft en mede-uitgever van de »Jahrbücher der Karl-May-Gesellschaft«, waarin hij zelf ook volop bijdragen over het leven en werk van Karl May schreef. Ook was hij als uitgever betrokken bij de publicatie van de Historisch-Kritische Ausgabe.

[12]

Dr. F. C. de Rooy (voluit: dr. Ferdinand Carel de Rooy, * 9 juni 1919 , † 4 maart 1998) was in het dagelijks leven leraar Frans te Zwolle, later Rijswijk/Z.H. en in zijn vrije tijd dé Karl May-kenner van Nederland. Van zijn hand is o.a. het boekje »Old Shatterhand - Kara Ben-Nemsi - ook voor U! De boodschap van Karl May, de idealist uit het Avondland« (Tilburg: Drukkerij van het R.K. Jongensweeshuis, 1955) en hij redigeerde en gaf in de jaren 1962-1967 de 50 bekende Karl May-pockets bij Uitgeverij Het Spectrum uit. Het vijftigste deel, »Karl May en zijn wereld« is niet (helemaal) geschreven door Dr. F. C. de Rooy: de bundel bestaat uit teksten van Karl May, voornamelijk uit zijn autobiografie, »Mein Leben und Streben«, die worden toegelicht door De Rooy. Het toeval wil dat mijn exemplaar van „Enige essentiële elementen in leven en werk van Karl May« ooit het eigendom zijn geweest van Dr. F. C. de Rooy, want zijn handtekening staat erin.

[13]

Met „Karl May Vereniging” bedoelt de heer v. Linden natuurlijk steevast de Duitse Karl-May-Gesellschaft, die inderdaad in 1969 werd opgericht. De verwarring begint pas in 2006 als in Nederland een vereniging wordt opgericht die letterlijk May May Vereniging heeft, maar dat kon V. Linden in 1979 natuurlijk nog niet weten!

[14]

Erich Mühsam (* 6 april 1878, † 10 juli 1934) was een Duits schrijver van Joodse afkomst. Hij was een van de leiders van de Beierse radenrepubliek in 1919 en werd tijdens de Weimar-Republiek een beeldbepalende anarchist en activist tegen het nationaalsocialisme. Van zijn werken zijn te noemen: „Die Eigenen”, „Die Homosexualität. Ein Beitrag zur Sittengeschichte unserer Zeit”, „Billys Erdengang. Eine Elephantengeschichte für artige Kinder”, „Die Hochstapler. Lustspiel in vier Aufzügen”, „Im Nachthemd durchs Leben. Ein süddeutsches Weihebühnen-Festspiel”, „Die Freivermählten. Polemisches Schauspiel in drei Aufzügen”, „Dem Andenken Gustav Landauers”, „Brennende Erde. Verse eines Kämpfers”, „Judas. Arbeiter-Drama in fünf Akten”, „Staatsräson, ein Denkmal für Sacco und Vanzetti”, „Von Eisner bis Leviné. Die Entstehung der Bayerischen Räterepublik. Persönlicher Rechenschaftsbericht über die Revolutionsereignisse in München vom 7. Nov. 1918 bis zum 13. April 1919” en „Unpolitische Erinnerungen”.

[15]

Heinrich Gotthold Münchmeyer (* 29 juni 1836 , † 6 april 1892) was uitgever en colportageboekhandelaar in Dresden. Van maart 1875 tot december 1876 was Karl May aan deze uitgever verbonden en redigeerde hij de tijdschriften Der Beobachter an der Elbe (dat van 1874 tot 1875 bestond), Deutsches Familienblatt. Wochenschrift für Geist und Gemüth zur Unterhaltung für Jedermann (1875-1877; hierin publiceerde May zijn eerste indianenverhalen), Schacht und Hütte. Blätter zur Unterhaltung und Belehrung für Berg- Hütten- und Maschinenarbeiter (1875-1876) en Feierstunden am häuslichen Heerde. Belletristisches Unterhaltungs-Blatt für alle Stände (1876-1877; hierin publiceerde May zijn eerste verhalen over de Oriënt). Tussen 1882 en 1887 schreef Karl May zijn vijf grote colportageromans voor Verlag H. G. Münchmeyer: »Waldröschen oder die Rächerjagd rund um die Erde« (december 1882-augustus 1884; 2.612 pagina’s), »Die Liebe des Ulanen – ein packender Fortsetzungsroman über den deutsch-französischen Krieg 1870/71« (oktober 1883-november 1885; 1.724 pagina’s), »Der verlorne Sohn oder Der Fürst des Elends. Roman aus der Criminal-Geschichte« (augustus 1884-juli 1886; 2411 pagina’s), »Deutsche Herzen – Deutsche Helden« (december 1885-januari 1888; 2.610 pagina’s) en »Der Weg zum Glück – Höchst interessante Begebenheiten aus dem Leben und Wirken des Königs Ludwig II. von Baiern« (juli 1886-augustus 1888; 2.616 pagina’s).

[16]

Joseph Kürschner (* 20 september 1853 , † 29 juli 1902) was een Duits schrijver en lexicograaf. Voor de door Kürschner uitgegeven patriottistisch-kolonialistische bundel »China. Schilderungen aus Leben und Geschichte, Krieg und Sieg. Ein Denkmal den Streitern und der Weltpolitik« (1901) leverde Karl May het manuscript »Et in terra pax«, dat precies het tegenovergestelde van de rest van deze verhalenbundel propageerde en daarom op ongeveer twee-derde van het verhaal abrupt af werd gebroken. In Karl Mays nagelaten aantekeningen bevond zich het korte verhaal »Der Zauberteppich«, dat de ondertitel »Gleichnis für Zieger« droeg. Hierin wordt Joseph Kürschner „Yussuf el Kürkdschi” of „Yussuf el Kürkdschü” (een kürkdschi, kürkdschü of in de huidige Turkse spelling kürkçü is een bontwerker en -handelaar, in het Duits: Kürschner) genoemd. Het verhaal werd aanvankelijk in »Karl-May-Jahrbuch 1923« en later in Gesammelte Werke, Band 48, »Das Zauberwasser« gepubliceerd en is vandaag de dag terug te vinden in Gesammelte Werke, Band 81, »Abdahn Effendi«.

[17]

Johann Wilhelm Spemann (* 24 december 1844, † 29 juni 1910) was een uitgever in Stuttgart. In 1881 vertrouwde Spemann Jöseph Kürschner de redactie van het tijdschrift Vom Fels zum Meer toe. Ook het jaarboek Das Neue Universum en het jongenstijdschrift Der Gute Kamerad (vanaf 1887) stammen uit de uitgeverij van Spemann. In 1889 werd de „Union Deutsche Verlagsgesellschaft” opgericht en de uitgeverij van Spemann ging daarin op, maar na enkele onenigheden riep hij rond 1900 zijn eigen Spemann-uitgeverij weer in het leven.

[18]

In de lente van 1896 bezocht Alois Schießer (* 6 maart 1866, † 20 januari 1945), student en verwoed amateurfotograaf, Villa „Shatterhand” en maakte een tijd lang in totaal 101 foto’s van Karl May die als reclamefoto’s gebruikt werden. Hij verkocht de negatiefplaten aan een vriend, Adolf Nunwarz (* 1868, † 1931) uit Linz, professioneel fotograaf die verder de vermenigvuldiging en distributie van de foto’s verzorgde en daar steenrijk mee werd: er was overeenkomend dat Nunwarz alleen de foto’s met de originele handtekening van Karl May mocht verkopen, maar hij verkocht stiekem ook foto’s zonder handtekening. Karl May war hier zeer ontstemd over en het contract betreffende de verspreiding van de foto’s werd verscheurd. Na afloop van zijn Oriëntreis wilde Karl hoegenaamd niets meer weten van zijn vroegere identificatie met „Old Shatterhand” en „Kara Ben Nemsi”; op 8 en 9 oktober verbleef Karl May in Linz en het eind van het liedje was dat Karl May en Adolf Nunwarz in de vroege ochtend van 9 oktober de loden negatiefplaten met veel gevoel voor dramatiek in de Donau gooiden. De amateurfotograaf Alois Schießer was toen allang directeur van de Oostenrijkse Rijksaccountantsdienst en hoofd van het Rijksbureau voor Stenografie in Linz geworden.

[19]

Rudolf Lebius (* 4 januari 1868, † 4 april 1946) was een Duitse journalist van het dubieuze soort, uitgever, vakbondsleider en antisemitisch politicus; nadat zijn pogingen om Karl May af te persen mislukt waren, werd hij diens vuigste tegenstander. Over Karl May schreef hij in november 1910 »Die Zeugen Karl May und Klara May. Ein Beitrag zur Kriminalgeschichte unserer Zeit«; voor de „bewijzen” in dat boek had hij talloze mensen omgekocht, onder druk gezet en hun woorden verdraaid. Het mag dan ook geen verbazing wekken dat dit boek op 3 december 1910 verboden werd, al had het zijn vernietigende werk al gedaan, want Lebius had het boek al aan diverse rechtbanken in Duitsland gestuurd. De man was een opportunist van het zuiverste water: aanvankelijk was hij politiek gezien een voorstander van de sociaaldemocratie. Nadat hij in 1904 uit de SPD was getreden, werd hij juist anti-sociaaldemocratisch. In 1906 werd hij voorzitter van de Duitse Gelbe Gewerkschaften; deze gele vakbonden werden wereldwijd opgericht om de macht van de rode (socialistische en communistische) vakbonden te breken. In 1906 richtte hij het blad Der Bund, de spreekbuis van deze gele vakbonden. Van 1911 tot 1913 gaf hij het antisemitische maand- en later weekblad Nationaldemocrat uit. Tijdens de Novemberrevolutie van 1918 richtte hij mede de antisemitisch georiënteerde „National-Demokratischen Partei” (NDP) op, waarvan hij voorzitter werd; in 1923 verdween de partij weer. Deze partij moet niet verward worden met de na-oorlogse NPD („Nationaldemokratische Partei Deutschlands”, een rechts-extremistische partij in West-Duitsland vol oude en nieuwe nazi’s, die op 28 november 1964 werd opgericht en als een soort voortzetting van Hitlers NSDAP geldt - maar dan „zonder de SA” - en sinds 3 juni 2023 Die Heimat heet. Een van Lebius’ „politieke” boeken is: »Het geheim van het jodendom, Duitse Nationale Republiek en jodenvraagstuk”.

[20]

Dit Chinese paviljoen bevond zich in de tuin van Villa „Shatterhand” op een kunstmatig aangelegd heuveltje; het werd in 1896 gebouwd door de bouwfirma Ziller in Radebeul, die ook de villa had gebouwd en in 1902 ook het graf van de families Plöhn en May op de begraafplaats Serkowitz-Ost zou bouwen. In 1974 werd het Chinese paviljoen, dat intussen bouwvallig was geworden, afgebroken: Villa „Shatterhand” werd in de laatste decennia van de DDR-tijd als kleuterschool gebruikt en de communistische autoriteiten hadden geen enkele interesse in het in stand houden van „overbodige tierelantijntjes”, zoals het Chinese paviljoen. Al sinds de val van de Muur bestaan er plannen om het paviljoen te herbouwen, maar het is tot nu toe (2026) bij plannen gebleven.

[21]

Dit ongedateerde gedicht schreef Karl May in 1897 aan de familie Seyler om deze te bedanken voor een opgestuurde kaas; het gedicht werd gedurende Karl Mays leven niet gepubliceerd. De familie Seyler bestond uit Emil Seyler (* 1845, † 24 juni 1926), zijn vrouw Agnes Seyler-Maibücher (* 1854, † 12 januari 1932) en hun vijf dochters, aan wie Karl May de bijnaam „orgelpijpen” had gegeven, Tony, Gerta, Magda, Else en Hedwig. Zij woonden in Deidesheim en behoorden tot de nauwste (correspondentie-)vrienden van Karl May. Met Kerstmis 1894 kreeg Karl May een kist wijn (Perle von Deidesheim) van handelsraad en eigenaar van een wijngoed Seyler, waarvoor hij zich uitvoerig bedankte. Van 7 t/m 22 juni 1897 zijn Karl en Emma May te gast bij de familie in Deidesheim. In 1902 verwatert het contact tussen de Mays en de Seylers; na 1905 vertrok de familie na financiële problemen naar Wiesbaden. Voor het wijngoed is sinds 28 mei 1982 een gedenkplaat aangebracht waarop het verblijf van Karl May wordt vermeld; ook de Duitse componist Johannes Brahms (* 7 mei 1833, † 3 april 1897) was hier ooit te gast. Het moet mij van het hart dat de gedenkplaat aan kracht verliest door de vermelding dat May en Brahms elkaar in de villa van Seyler ontmoet zouden hebben: Brahms was ruim twee maanden vóór Mays bezoek overleden ...

[22]	Met „Organistin” (organiste) wordt in de gelijkenis de gouvernante van de Seyler-kinderen, Maria Giantini, bedoeld.

[23]

Ook dit lange gedicht van 16 oktober 1896 is gericht aan de familie Seyler; hierin licht hij de bijnaam „orgelpijpen” voor Seylers dochters - van oud naar jong: Tony, Gerta, Magda, Else en Hedwig - toe. Opvallend is dat hij Gerta hier Gertrud en Hedwig (of Hadewig) Hadwig noemt. De oudste dochter, Tony, noemt hij niet bij naam, want die woonde toentertijd al in Aschaffenburg en dat is volgens het gedicht „te ver om haar te kunnen horen” (wat geografisch gezien natuurlijk onzin bovenop onzin is: de afstand Radebeul - Deidesheim bedraagt via de huidige Autobahnen 561 km, terwijl Radebeul en Aschaffenburg slechts 452 km van elkaar verwijderd zijn).

[24]	Met „Frau Aeoline” wordt de moeder van het gezin, Agnes Seyler, bedoeld; de aeoline was sinds ongeveer 1820 een open 8’ orgelregister met een zeer smalle toonladder; in veel romantische orgels is dit het meest delicate strijkregister.

[25]

Met „16 füßge Prinzipal” wordt de vader van het gezin, Emil Seyler, bedoeld; hij vervult in de gelijkenis de rol van orgeltrapper (ook calcant genoemd): de persoon die de schepbalg - een blaasbalg zoals die van een smid - met de voet of met de hand bedient; wie dit goed doet, moet over zeer snel bewegende voeten beschikken, zodat het voor de toeschouwer haast lijkt alsof hij over meer dan twee (in de typische May-hyperbool hier zelfs zestien) voeten beschikt. In »Ardistan und Dschinnistan II« vervult Halef de rol van orgeltrapper.

[26]	May spelt in dit gedicht „Hardt”, maar dat moet natuurlijk Haardt zijn: de Haardt of het Haardtgebergte is een ongeveer 30 km lange, 2 tot 5 km brede en tot 673,64 boven N.A.P. hoge bergrug aan de oostelijke rand van het Pfälzer Wald. Deidesheim ligt aan de voet van deze bergrug.

[27]

Het gedicht ontstond niet, zoals de heer v. Linden in 1979 nog dacht, in het tuchthuis van Waldheim, waar Karl May zijn straf uitzat van 3 mei 1870 tot 2 mei 1874, maar in de gevangenis Schloss Osterstein bij Zwickau, waar Karl May van 14 juni 1865 tot 2 november 1868 gedetineerd was; het gedicht - dat »Weihnachtsabend« heette - werd teruggevonden, samen met de tekst »Offene Briefe eines Gefangenen«.

[28]

Een dergelijke spectaculaire ontsnapping, waarbij de verdachte zijn ijzeren boeien verbreekt, klinkt goed in een indianenboek van ... kom, hoe heet hij ook weer? Maar zoiets gebeurt in het echte leven natuurlijk niet. Waarschijnlijk heet de begeleidende assessor, genaamd Posselt, zijn eigen stommiteit goed willen praten. Door deze assessor werd Karl May op 26 juli 1869 uit zijn cel in Mittweida, waar hij in voorarrest zat, gehaald voor identificatie door een zekere Johann Gottlieb Schreyer in Bräunsdorf, van wie Karl May een paard had gestolen. Posselt heeft van zijn bazen duidelijke instructies gekregen om geen gebruik te maken van het station Hohenstein (dat een heel stuk dichter bij Bräunsdorf ligt), omdat Karl de situatie ter plaatse natuurlijk door en door kent. Maar men beseft niet dat May het dicht bij zijn geboortestad gelegen Kuhschnappel natuurlijk óók op z’n duimpje kent. Van St. Egidien loopt het tweetal naar Kuhschnappel; rechts van de weg loopt de Kuhschnappelbach, die, zoals May heel goed weet, niet diep is, maar wel hoge oevers heeft. Op de plek waar het Rüßdorfer Wald de weg tot op een meter of 10 à 15 nadert en waar de oevers niet al te ver van elkaar liggen, geeft May te kennen dat hij even een plasje moet plegen. Posselt maakt waarschijnlijk Mays boeien even los zodat May zijn jongeheer te voorschijn kan toveren en wendt zedig zijn blik af. Eer Posselt in de gaten krijgt dat Mays urinelozing wel érg lang duurt, is deze al in het bos verdwenen. Beschaamd achtervolgt Posselt hem, maar ondanks de hulp die hij krijg van een Kuhschnappelaar, kan hij de jeugdige delinquent niet meer vinden in het dichte bos, dat zich van hier uitstrekt tot aan het Hainholz bij Hohenstein. Karl May zal zich later waarschijnlijk gemeld hebben bij zijn peetoom, de smid Christian Friedrich Weißpflog (* 1819, † 1894) om hem van de restanten van zijn boeien te bevrijden; de verklaring van de heer v. Linden was in 1979 de gangbare lezing van de gang van zaken, maar in die verklaring zou de smid die dag dus „toevallig” in Kuhschnappel geweest moeten zijn. Ter plaatse kundigen als Ralf Harder (Hohenstein-Ernstthal) en Andreas Barth (Kuhschnappel) kwamen lang na 1979 met de veel voor de hand liggendere en vooral veel geloofwaardigere versie van het plasje.

[29]

Merk op dat Karl May tussen 23 juli 1864 - de datum van het opsporingsbericht uit het Königl. Sächsisches Gendarmerieblatt (p. 29 van deze syllabus) - en 31 juli 1869 - de datum van het opsporingsbericht uit de Leipziger Zeitung (p. 30) - maar liefst 3 à 4 duim is gegroeid. Een duim (Duits: Zoll) was in Saksen 2,36 cm, dus 3 à 4 van die dingen betekent een „groei” van ca. 7 à 9½ centimeter!

[30]	In het Duitse origineel staat Bisam-naturell; dat kun je niet zomaar met „bizam-naturel” vertalen; het betekent zoveel als „ongeverfd” of „onbewerkt bisambont”.

[31]	Tuche is de oude Duitse Dativ enkelvoud, dus bedoeld wordt de stofnaam: de bontjas is bedekt met groen Russisch doek.

[32]	Een Seitentasche is geen zijden zak, maar een zijzak.

[33]

Elffellig is - ook in het Nederlands - een historische term uit de Nederlandse textiel- en papiergeschiedenis die verwijst naar een specifiek soort fijn, dun en soepel materiaal. Oorspronkelijk verwees het naar zeer dun perkament of zeemleder, gemaakt van de huid (het vel) van jonge dieren. Het werd gebruikt voor luxe boekbanden of handschoenen; in deze context betekent elffellig gesteppt dus „met zacht materiaal gewatteerd”, niet „gestikt”.

[34]	huj. in Antiqua is de afkorting van het Latijnse huius (in verband met het ontbreken van de letter j in het Latijnse alfabet door sommige mensen ook wel geschreven als hujus: de Latijnse genitivus die „van deze” betekent, in dit geval: „van deze maand”.

[35]

Thlr. is de afkorting voor Thaler oftewel „daalder”. Gecorrigeerd voor inflatie en historische koopkrachtvertegenwoordiging, zou de economische waarde van honderd Thaler van toen nu vergelijkbaar zijn met circa € 2000,- tot € 2500,-. V. Linden gebruikt de moderne spelling Taler, terwijl May en o.a. de opsporingsbevelen uit de negentiende eeuw de spelling Thaler gebruiken, zoals hier in de afkorting Thlr. Dat hefet alles te maken met het feit dat de eerste officiële spellingshervorming voor de gezamenlijke Duitstalige landen en gebieden pas uit 1901 dateert. Voor die tijd kom je de varianten That en Tat, Thür en Tür, Geheimniß en Geheimnis, giebt en gibt, Coblenz en Koblenz enz. enz. tegen.

[36]	h. m. in Antiqua is de afkorting van het Latijnse huius mensis (of desnoods hujus mensis: de Latijnse genitivus die „van deze maand” betekent.

[37]	In het Duits staat er Stadtpol.-Beh., volledig:Stadtpolizei-Behörden, dus: „politie-autoriteiten van de stad Chemnitz”.

[38]	Johann Friedrich Gottlob Erler (* 17 januari 1820, † 23 juli 1898) was een pelswarenhandelaar in Leipzig (Brühl, hoek Nikolaistraße), die op 20 maart 1865 het slachtoffer werd van een geraffineerde bontdiefstal door Karl May.

[39]

Op 29 maart 1869 (Paasmaandag) nam Karl May, die zichzelf „politieluitenant von Wolframsdorf” noemde, tien zogenaamde valse Thaler en een hoegenaamd gestolen horloge in beslag bij koopman Carl Reimann, die in Wiederau - een plaatsje in de buurt van Mittweida - ook „Gasthof zum Hirsch” runde. De hoogte van de buit was 18 Thaler

[40]	Ephraim Oskar Taube (* 10 juni 1829, † 9 april 1888) was in 1869 officier van justitie in Mittweida en als zodanig belast met de opsporing en arrestatie van Karl May; op 3 juli 1870 onderwierp hij Karl May in het Bezirksgericht (districtsrechtbank) Mittweida aan een verhoor.

[41]

Het gaat om zeilmaker Karl Friedrich August Krause (* 1828, † 1896) in Ponitz. Karl May verscheen op 10 april 1869 bij deze Krause met de bewering dat hij een „lid van de geheime politie” was en belast met het zoeken naar vals geld. En ja hoor, van het geld dat Krause in zijn kas had, bleken maar liefst 30 Thaler „vals” te zijn. De overrompelde zeilmaker laat zich echter niet van zijn stuk brengen en eist een officiële ondervraging. Daarop neemt May de man mee naar Crimmitschau en wil onderweg onopvallend verdwijnen, maar de wantrouwend geworden zeilmaker achtervolgt hem niettemin.

[42]	Meer dan wat hier staat - „gendarme uit Mülsen St. Jacob” - weet ik ook niet over deze man, niet eens zijn voornaam.

[43]

Christian Anton Wappler (* 1816, † 1879) was wever en bakker in Mülsen St. Jacob, in de buurt bij Zwickau; hij was getrouwd en had drie zonen. Op 15 juni 1869 verscheen Karl May bij hem en gaf zich uit als „expediënt” - een boekhouder die niet alleen verantwoordelijk is voor kas- en boekhoudzaken, maar ook voor het bijhouden van lijsten en overzichten en ook voor het beheer van dossiers - „van de jurist Dr. Wilhelm Michael Schaffrath in Dresden”. Deze Schaffrath heeft werkelijk bestaan, dus het noemen van deze bekende naam nam elke vorm van wantrouwen weg; May overhandigde de bakker een vervalste oorkonde over een erfenis die hij van een Amerikaans familielid zou krijgen. Om de benodigde personalia te controleren moest Wappler meteen met zijn drie zonen naar Glauchau gaan. Zo gezegd, zo gedaan, maar het viertal had zijn kont nog niet gekeerd of Karl May verklaart aan de achtergebleven bakkersvrouw dat het verhaal over de erfenis een smoes was om de mannen weg te lokken, want men vermoedde dat er vals geld in het huis van de bakker aanwezig was; hij gaf te kennen dat hij „geheim agent” was en ook hier vond hij prompt 28 hoegenaamd valse Thaler, die hij in beslag nam en daarmee verder vluchtte.

[44]	In werkelijkheid „slechts” 28 Thaler.

[45]	De redactie van het Königl. Sächs. Gendarmerieblatt.

[46]	Schwarzenberg: meer dan wat hier staat - „gendarme 1e klas” - weet ik ook niet over deze man, niet eens zijn voornaam of de plaats waar hij werkzaam was.

[47]	Prasser: meer dan wat hier staat - „gendarme 1e klas” - weet ik ook niet over deze man, niet eens zijn voornaam of de plaats waar hij werkzaam was.

[48]	Ernst: meer dan wat hier staat - „gendarme” - weet ik ook niet over deze man, niet eens zijn voornaam.

[49]	Grundig: Meer dan wat hier staat - „gendarme Gruppenführer” - weet ik ook niet over deze man, niet eens zijn voornaam.

[50]	Christian Gottlob Schreyer: meer dan wat hier staat - „hoteleigenaar” - weet ik ook niet over deze man, maar wel zijn voornamen.

[51]

Bedoeld wordt het boek »Der große Karl May Bildband. Dokumente und Bilder. Herausgegeben von G. Klußmeier und H. Plaul«, zoals de complete titel luidt; op de titelpagina wordt ook nog de ondertitel »Biographie in Dokumenten und Bildern« gebruikt. Hildesheim • New York, Olms Presse, 1978. Een uitgebreidere versie van dit boek met veelal ingekleurde foto’s is in 2007 bij de Karl-May-Verlag in Bamberg • Radebeul verschenen onder de titel »Karl May und seine Zeit. Bilder, Texte, Dokumente. Eine Bildbiografie. Von Gerhard Klußmeier und Hainer Plaul« als Sonderband zu den Gesammelten Werke Karl May’s (ISBN 978-3-7802-0181-2), maar dat kon de goede E. v. Linden in 1979 natuurlijk nog niet weten. Ik heb mij op deze pagina aan de versie van dhr. v. Linden gehouden, met zwart/wit-foto’s, maar dat was u vast al opgevallen.

[52]

Voor Hans Wollschläger zie noot 11. Zijn boek »Karl May in Selbstzeugnissen und Bilddokumenten« verscheen in 1965 bij Rowohlt (Haumburg en Reinbek bei Hamburg) werd in een herziene uitgave herdrukt als »Karl May. Grundriß eines gebrochenen Lebens« (in 1976 bij Diogenes Verlag in Zürich: de tweede druk; deze tweede druk werd in 1990 ook ongewijzigd opgenomen in Klaus Hoffmann (ed.) - »Karl May – Grundriß eines gebrochenen Lebens – Interpretation zu Persönlichkeit und Werk – Kritik«, verschenen in Dresden bij VEB Verlag der Kunst. Een derde, wederom iets gewijzigde druk verscheen in 2004 bij Wallstein Verlag in Göttingen; in 2010 en 2020 beleefde deze derde druk nieuwe - ongewijzigde - oplagen.

[52]	Bedoeld wordt Rudolf Lebius: zie noot 19.

[53]

Een basilisk is een gevleugeld fabeldier, samengesteld uit een hanenkop met een kroontje en het achterlijf van een slang, eindigend in een klauw; hij verbrandt alles waar hij naar kijkt, zelfs stenen splijten door zijn blik. De enige manier waarop hij gedood kan worden, is door hem een spiegel voor te houden, waardoor zijn alles verwoestende blik op hemzelf teruggeworpen wordt. Dat heeft dus het karakter van een afgedwongen zelfmoord. De schrijver Thomas Mann (* 6 juni 1875, † 12 augustus 1955) omschreef de blik van Hitler ooit als een basiliskenblik; de omschrijving van het fabeldier doet de vraag rijzen waarom nooit eens iemand Hitler een spiegel voor zijn basiliskenkop heeft gehouden. Harry Mulisch’ (* 29 juli 1927, † 30 oktober 2010) reactie in »Siegfried« (p. 97) op de omschrijving van Thomas Mann was: „Maar een basilisk is nog steeds iets positiefs, dat weerspiegeld kan worden, terwijl Hitler de pure negativiteit was.”

[54]

In »Mein Leben und Streben« (p. 8) heeft Karl May het over „im niedrigsten, tiefsten Ardistan”, dus: „laagste, diepste Ardistan”; het zal er vast ook smerig zijn, maar dat staat nou eenmaal niet in de Duitse tekst. Ardistan duikt bij Karl May op in de laatste jaren van zijn leven, waarin hij vrijwel uitsluitend symbolische werken schrift. Het gaat om een laag gelegen deel van de fictieve planeet Sitara: dat laag gelegen deel van de planeet, die een weerspiegeling van onze aarde moet voorstellen, is vlak, ongezond, rijk aan giftige planten en woeste dieren en blootgesteld aan alle eroverheen razende stormen die van de ene zee naar de andere jagen. De naam Ardistan is afgeleid van ard: aarde, lage stof en slaat bij Karl May figuurlijk op het welbehagen dat men vindt in zielloze vuiligheid en stof, het meedogenloze streven naar materiële bezittingen, de wrede strijd om vernietiging tegen alles wat niet tot het eigen wezen behoort of niet bereid is het te dienen. Ardistan is dus de thuisbasis van de lagere, egoïstische bestaansvormen en, wat de hogere bewoners betreft, het land van gewelddadige en egoïstische mensen. Vanuit Ardistan reist men via Merdistan (met de „Geestensmederij” in het Woud van Kulub) naar Dsjinnistan, een bergachtig, welvarend en vruchtbaar deel van Sitara, waar de mensen wonen die naar iets hogers streven, kortom: het territorium van menselijkheid en naastenliefde dat zich als bergen omhoog strekt, het eens beloofde land van edele volkeren. De termen Ardistan en Dsjinnistan duiken met grote regelmaat op in het zogeheten ouderdomswerk van de Saksische schrijver.

[55]

Kartoffelsuppe of Erdäpfelsuppe wordt in sommige delen van Duitsland en Oostenrijk nog steeds gegeten, niet omdat het armeluiskost is, maar omdat ze het lekker vinden. In »Mein Leben und Streben« (p. 39) vertelt Karl echter dat de kinderen May bij hun buurman, de eigenaar van Gasthof zur Stadt Glauchau, gingen bedelen om aardappelschillen en dat hun moeder daaruit een dunne soep maakte: hij spreekt zelfs van Hungersuppe. Nog vele malen armoediger dan v. Linden het hier beschrijft.

[56]	Dit nou een van die beweringen (»Old Surehand I«, p. 411 in de Fehsenfeld-uitgave van 1894) waarvan je zegt: „Dat moet een overdrijving zijn,” zeker als je bedenkt dat Karl May twee maanden na zijn zesde verjaardag al naar de lagere school ging.

[57]	Christian Friedrich Weißpflog: zie noot 28.

[58]

In zijn artikelserie »Karl May und seine Gegner«, die op 27, 28 en 29 september in het Dortmunder tijdschrift Tremonia verscheen (met als auteursnaam Richard Plöhn: Karl May was net begonnen aan zijn Oriëntreis van 1899/1900, toen Fedor Mamroth (* 21 februari 1851, † 25 juni 1907), de feuilletonredacteur van de Frankfurter Zeitung in een serie van vijf artikelen in die krant onverwachts de aanval op Karl May opende: »Artikel zu May« (4 juni 1899), »Karl May’s Reisen« (7 juni 1899), »Der „Freund der Haddedihn”« (9 juni 1899), »Karl May im Urtheil der Zeitgenossen« (17 jun 1899) en »Bei den bayerischen Haddedihn« (1 juli 1899). Vanuit Jeruzalem en vanaf Sumatra stuurde Karl May zijn driedelige reactie naar Richard Plöhn in Radebeul, die deze kopij onder zijn eigen naam doorstuurde aan Johannes Dederle (* 19 mei 1850, † 3 september 1913), hoofdredacteur van de Tremonia en verdediger van Karl May).

[59]

Gerhart Hauptmann (eigenlijk: Gerhard Johann Robert Hauptmann, * 15 november 1862, † 6 juni 1946) was een Duits toneelschrijver. Bekende werken van hem zijn »Bahnwärter Thiel«, »Vor Sonnenaufgang«, het hier genoemde »Die Weber«, »Florian Geyer«, »Fuhrmann Henschel« en een viertal bewerkingen van klassieke tragedies. Hij ontving voor zijn complete werk in 1912 de Nobelprijs voor de Literatuur.

[60]	»Mein Leben und Streben«, p. 9.

[61]

Dat was in 1979 de stand van zaken in het onderzoek naar Karl Mays leven. Inmiddels is echter bekend geworden dat de familie May in 1845 verhuisde naar Markt 183 (tegenwoordig: Neumarkt 16; in de Karl May-literatuur het zogeheten „Knobloch-Haus” genoemd). Pas in 1860 of iets later verhuisden zij naar het huis aan de Markt 185 (tegenwoordig: Neumarkt 18; in de Karl May-literatuur het zogeheten „Selbmann-Haus” genoemd). Met enkele onderbrekingen woonde Karl May hier tot 1880, toen hij met Emma Pollmer trouwde. Karl Heinrich Selbmann (* 11 juni 1832, † 25 januari 1902) was ook een wever; nadat zijn eerste vrouw Caroline Thiele (* 1835, † 1871) was overleden, trouwde hij - tegen haar zin - met Karoline Wilhelmine May (* 9 juni 1849, † 1 december 1945), een zus van Karl; uit zijn eerste huwelijk bracht hij vier kinderen mee en met Karoline kreeg hij er ook nog eens vijf (van wie er eentje slechts vijf jaar oud werd). Op 16 juli 1898 brandde de hele huizenrij aan de westkant van de Neumarkt af, inclusief het „Knobloch-Haus”, „Gasthaus zur Stadt Glauchau”, het „Selbmann-Haus”, het voormalige huis van de cantor en de pastorie. In 1900 is de hele westkant van de Markt - die per 1 januari 1898, toen Hohenstein en Ernstthal samengevoegd werden, was omgedoopt in Neumarkt - herbouwd.

[62]

Birkener Hans is de naam die Karl May in zijn autobiografie »Mein Leben und Streben« gaf aan de berkenroede waarmee zijn vader hem en zijn zussen in zijn jeugd sloeg; Heinrich August May bewaarde „der birkene Hans” achter de kachel en om deze berkenroede extra elastisch, buigzaam en pijnlijk te maken, weekte de vader hem voor de lijfstraf dikwijls eerst in een grote kookpot met water. Het strafinstrument staat symbool voor de traumatische, vreugdeloze jeugd, de zware kindermishandeling en de strenge gewelddadige manier van opvoeding die Karl May destijds moest ondergaan; en vader May was heus niet de enige in het Ertsgebergte die zich aan dergelijke „corrigerende” kindermishandelingen schuldig maakte. De wevers leefden, net als hun kinderen, ook voortdurend in een stresssituatie, zoals Karl May dat beschrijft in zijn »Der verlorne Sohn« en Gerhart Hauptmann in diens »Die Weber«. Karl Mays toevoeging „dan kreeg men het touw of de “Hans” zo lang tot vader niet meer kon ...” duidt echter niet alleen op een stressituatie, maar ook op een ernstige psychische stoornis: als je je eigen kinderen dusdanig slaat tot je zelf niet meer kunt, is er iets ernstigs mis. Tegenwoordig zouden kinderen van een dergelijke handtastelijke vader door jeugdzorginstanties waarschijnlijk stante pede uit huis geplaatst worden, want dit is echt niuet meer normaal.

[63]	»Mein Leben und Streben«, pp. 10-11.

[64]

Ook hier moeten we een kanttekening maken: Karl May bezocht acht jaar lang de Volksschule/I> (lagere school); elke klas duurde twee jaar, waarbij het schooljaar van Pasen tot Pasen liep. Klas 4 en 3 kregen les in de Elementarschule aan de Marktstraße 1, dus Karl hoefde niet ver te lopen, want hij woonde inmiddels met zijn ouders en zussen op de Markt. De volgende vier jaar (klas 2 en 1) kreeg hij les in het schoolgebouw aan de toenamlige Herrenstraße, die tegenwoordig Hermannstraße heet; ook dat onderwijs heette formeel Rektoratsschule, maar werd ook wel Knabenschule genoemd, want het onderwijs was in die tijd natuurlijk streng gescheiden naar geslacht. Dat schoolgebouw werd rond 1900 afgebroken en vervangen door een prachtig nieuw gebouw, dat later de naam Pestalozzischule zou krijgen; helaas staat het gebouw tegenwoordig (anno 2026) leeg.

[65]	Wenselijk misschien, maar zeker geen must: de familie May was, net als meer dan 90% van de bevolking van Hohenstein, Ernstthal en later Hohenstein-Ernstthal protestant, hoewel er sinds 1999 ook een katholieke kerk in Hohenstein-Ernstthal bestaat: de St. Pius X.

[66]

Van (of von?) Linden is vergeten te vermelden uit welk boek dit fragment komt. In de Fehsenfeld-uitgave (1894) van »Old Surehand III« treffen wij het fragment aan op pp. 358-360. Nou is het zoeken in en citeren uit de »Old Surehand«-trilogie meteen het lastigste werkje uit de Gesammelte Reiseerzählungen resp. Gesammelte Werke: zoals het woord trilogie al aangeeft, bestond »Old Surehand« bij Fehsenfeld oorspronkelijk uit drie delen (de delen 14, 15 en 19 uit de serie Gesammelte Reiseerzählungen), maar de Karl-May-Verlag heeft de boel aardig omgegooid: uit »Old Surehand II« (GR 15) is »Kapitän Kaiman« (GW 19; de verhalen die in het etablissement van „Mother Thick” verteld werden, zijn in dat deel gebundeld en uit de trilogie gehaald) geworden en uit »Old Surehand III« (GR 19 bij Fehsenfeld) is dan »Old Surehand II« geworden (GW 15; oorspronkelijk dus het slotdeel van de trilogie. In het Duits - zowel bij Fehsenfeld als de Karl-May-Verlag is daar in nummering de »Mahdi«-trilogie tussen gekomen (GR en GW 16 t/m 18). Kunt u het nog volgen? De door de Karl-May-Verlag bewerkte versie van »Old Surehand I« (GW 14) is in de Karl May Pockets van Prisma »De oase in de Llano Estacado« (KMP 5) geworden en »Old Surehand II« (GW 15) heet bij Prisma »Het geheim van Old Surehand« (KMP 6). Het op p. 48 van het typoscript weergegeven fragment staat in de versie van de Karl-May-Verlag in »Old Surehand II« op pp. 359-360; in »Het geheim van Old Surehand« staat het fragment natuurlijk ook ergens, maar ik heb de Karl May Pockets niet meer. V. Linden heeft hier echter een oudere Nederlandse vertaling gekopieerd, vermoedelijk die van Het Boekhuis - Antwerpen (1938), want het gaat om hetzelfde lettertype en dezelfde bladspiegel als het fragment uit »Sans-ear, de woudloper« op p. 41 van het typoscript, waar v. Linden wél keurig de bron heeft vermeld. Ook van de Boekhuis-editie heb ik geen paginanummers beschikbaar.

[67]

De huidige Hermannstraße heette toentertijd nog Herrenstraße. De heer E. v. Linden schrijft naar de stand van zaken in het onderzoek naar het leven van Karl May anno 1979, zoals we al eerder opmerkten; dat onderzoek stond toen nog in zijn kinderschoenen. Er is de laatste halve eeuw een hoop kennis opgedaan; zo moest een aantal straten na de fusie van Hohenstein en Ernstthal op 1 januari 1898 hernoemd worden.

[68]

In het »Repetorium Carl May« (vermoedelijk ontstaan in 1868 tijdens zijn tweede detentie in Schloss Osterstein in Zwickau) staat als titel genoemd: »Meine erste Liebe. (A. P. 7ten Januar)«. Waarschijnlijk een liefdesgedicht of -lied aan Anna Juliane Rosalie Preßler (* 17 januari 1842, † 28 augustus 1886), Karl Mays eerste grote liefde. Het gedicht of lied zelf is niet overgeleverd. De titel zorgt wellicht voor verwarring, want Anna Preßler was jarig op 17 januari, maar dat zal wel een schrijffout van Karl May zijn.

[69]

Uit »Mein Leben und Streben«, maar dan wel een wat andere versie dan de standaard-uitgaven van Fehsenfeld, de Karl-May-Verlag, de reprint met aantekeningen van Hainer Plaul en de Historisch-kritische Ausgabe: sommige woorden zijn veranderd, een heel stuk is overgeslagen. Het - onjuiste - zinnetje „Es war Anfang der Weihnachtswoche ...” (de „kaarsendiefstal” vond niet in de week voor Kerstmis, maar half november plaats) is in de versie die v. Linden heeft gebruikt en gekopieerd veranderd in „Es war kurz vor Weihnachten 1859 ...” Voor de talloze verschillen tussen werkelijkheid en Mays perceptie daarvan verwijs ik graag naar de reprint van Mays autobiografie bij Olms Presse: 1974 1, 1997 3 en vooral de aantekeningen van Hainer Plaul daarin.

[70]

Ook nu weer: dat dacht men anno 1979, maar latere onderzoekingen hebben uitgewezen dat 7 een schrijffout was; Meinhold woonde op nr. 17. Ernst Theodor Meinhold (* 1835, † 1890) was een koopman („Materialwarenhändler”) in Glauchau, die de aankomende hulponderwijzer Karl May in oktober 1861 als onderhuurder in huis nam. Zijn vrouw, Henriette Christiane Meinhold, geb. Geißler (* 1842, † 1891), kreeg pianoles en eventueel nog wat andere „lessen” van hun onderhuurder May, hetgeen de reden van diens ontslag was.

[71]

De kerstvakantie viel in die tijd steevast van 23 december t/m 1 januari. Het klinkt voor mensen uit onze tijd heel bizar, dat er op maandag 23 december 1861 nog gewoon les was en dat de kerstvakantie dus op dinsdag begon. De lessen liepen die dag door tot 4 uur ’s middags. De docenten waren in die tijd verplicht het lokaal na afloop van de lessen nog op te ruimen, dus het zal tegen half vijf zijn geweest dat Karl May het schoolgebouw kon verlaten; op 9 augustus 2026 hebben de Karl May-kenners Harder en Schenk gecontroleerd hoe lang het lopen is van het schoolgebouw naar het onderkomen van boekhouder Julius Hermann Scheunpflug (* 10 juli 1820, † ?) en Karl May: drie kwartier. Daarbij nog eens drie kwartier van dat onderkomen naar het station. Karl May zou er zelfs nog iets langer over hebben gedaan in de winterse omstandigheden van 23 december 1861. Daarenboven moest hij rekening houden met de vertrektijd van de laatste trein naar Hohenstein (zoals het latere station Hohenstein-Ernstthal toen heette). Volkomen begrijpelijk dat Karl May geen zin had om terug naar zijn kamer te gaan om dat horloge terug te hangen, vooral ook omdat Scheunpflug het niet nodig had.

[72]

Het verhaal over die arrestatie in Hotel „Drei Schwanen” berust enkel en alleen op een verklaring van Hieronymus Richard Krügel (* 1852, † 1912), die door Rudolf Lebius (zie noot 19) werd uitgedaagd om al dan niet ware anekdotes over Karl May - die samen met Richards broer Louis Napoleon Krügel (* 29 februari 1848, † 1900) „roverhoofdman” zou hebben gespeeld in de omgeving van Ernstthal - op te rakelen. Lebius had roddelende Richard wijsgemaakt dat het ging om een humoristische kalender, maar op 19 december 1909 verscheen het artikel „Hinter die Kulissen” anoniem in het tijdschrift Der Bund. Richard Krügel was geboren in 1852, dus in december 1861 was hij net negen jaar oud. In dit geval is het waarschijnlijker om Karl Mays eigen versie van het gebeurde te geloven: gearresteerd op de Kerstmarkt in Hohenstein; dat moet dan op 24 december zijn geweest, want op 25 december hebben mensen doorgaans wel wat anders te doen dan het bezoeken van een Kerstmarkt.

[73]	Niet alleen het beroemde zakhorloge, maar ook een pijpenkop en een sigarenmondstukje.

[74]

De stad Chemnitz (met de bijnaam „Saksisch Manchester”, omdat hier ooit de Duitse industrialisatie was begonnen) heette van 10 mei 1953 tot 1 juni 1990 op last van de DDR-autoriteiten inderdaad anders: naar aanleiding van het 70e sterfjaar van Karl Marx werd de stad ombenoemd naar Karl-Marx-Stadt, hoewel deze oervader van het socialisme en communisme nooit van z’n leven in Chemnitz is geweest: vanwege zijn opruiende politieke ideeën werd hij in 1849 verbannen uit Duitsland. „Karl-May-Stadt” zou inderdaad een logischer naam zijn, omdat onze schrijver wel degelijk in Chemnitz is geweest en uit de buurt kwam, maar aan dergelijke sentimentele ideeën hadden de communisten natuurlijk geen enkele boodschap. In 1990, toen het land voorgoed (?) van de communisten was bevrijd, werd de burgers wél om hun mening gevraagd: tot 22 maart 1990 mochten zij kiezen en op 23 maart bleek dat maar liefst 76% van hen voor de oude naam Chemnitz had gekozen, hetgeen op 1 juni 1990 werd gehonoreerd. Kortom: ik vind ’m leuk gevonden, die naam Karl-May-Stad, maar hij is helaas fout.

[75]	Op p. 46 stelde E. v. Linden nog, dat Karl Mays vader analfabeet was; laten we het dan maar houden op: „Hij laat schrijven.”

[76]

Deze verklaring is niet gegeven door Selma vom Scheidt (* 26 september 1874, † 19 februari 1959), een operazangeres die pas na de scheiding van de Mays bevriend raakte met Emma, die toentertijd net als vom Scheidt in Weimar woonde, maar van Auguste Emma Louise Dietrich, geb. Hofmann (* 12 augustus 1852, † 29 maart 1938), die vanaf 1887 in de Sedanstraße 28IV in Dresden, niet zo ver van Karl en Emma’s toenmalige adres, woonde; zij werd al snel bevriend met Emma. May noemt haar in zijn latere autobiografische geschriften neerbuigend (en fout) „Turnlehrerin Dittrich; Emma noemde haar „Liesel”. Dietrich legde haar verklaring voor de rechtbank af op 7 december 1909.

[77]

De huidige Freistaat Sachsen - in de DDR-tijd en dus ook in 1979, toen E. v. Linden dit boek schreef, opgeheven en onverdeeld in drie Bezirke: Dresden, Leipzig en Karl-Marx-Stadt - ligt geheel en al op het grondgebied van de (toenmalige) DDR. Dat geldt ook voor Sachsen-Anhalt, maar niet voor Niedersachsen: dat laatste - min of meer een voortzetting van het oude Koninkrijk Hannover - lag en ligt op het grondgebied van de Bundesrepublik.

[78]

Dat de gevangenisstraf voor een „misdaad” die eind 1861 was gepleegd, pas van 8 september t/m 20 oktober werd uitgevoerd, ligt ten eerste aan het feit dat Karl May en zijn vader beroep hadden aangetekend en ten tweede aan het feit dat deze Robert Kohl (* 14 december 1813, † 31 december 1881) begin 1862 ernstig ziek werd. Kohl was superintendent van de eforie (kerkelijk ambts- of toezichtsdisctrict) en pastoor van de St. Nicolai-kerk.

[79]	De liedtitel »Immer forsch resolut« wordt door Max Finke genoemd op p. 57 van „Karl May und die Musik” (»Karl-May-Jahrbuch 1925« pp. 39-63: p. 57), maar verder weten we niets.

[80]	Het Rosental is een mooi park in het noordwesten van Leipzig.

[81]

Officiële titel: »Die fürchterlichste Nacht«. Hainer Plaul dateert het gedicht op de late jaren in het tuchthuis Waldheim (1873/74), anderen vermoeden dat het wel eens in de herfst van 1863 geschreven zou kunnen zijn. »Dr. Karl May« is het boekje dat E. v. Linden in 1976 heeft geschreven, samen met Dr. C. J. Schuurman).

[82]	Vervolg van p. 61.

[83]	Christian Gottlob Schreyer: zie noot 50; nog steeds weet ik niets over deze man, behalve dat hij hoteleigenaar in Bräunsdorf was.

[84]	Paardenbit.

[85]

Friedrich Wilhelm Voigt (* 13 februari 1849, ” 3 januari 1922) was een Oost-Pruisische schoenmaker en kruimeldief die faam verwierf als „Hauptmann von Köpenick”: in een bij diverse uitdragerijen gekocht en samengesteld uniform wist hij twee gardepatrouilles plus het personeel van het raadhuis van Köpenick om de tuin te leiden om zich zo meester te maken van 4002 mark.

[86]

Carl Zuckmayer (* 27 december 1896, † 18 januari 1977) was een Duitse schrijver. Zijn bekendste toneelstukken zijn „Der fröhliche Weinberg”, „Schinderhannes”, „Der Hauptmann von Köpenick” en „Des Teufels General”. Verder is zijn autobiografie „Als war’s ein Stück von mir” beroemd geworden, maar hij schreef ook de scripts van o.a. de Duitse film „Der blaue Engel” en de Nederlandse film „Boefje”. Zijn in 1926 geboren dochter droeg de doopnamen Maria Winnetou.

[87]	Christian Anton Wappler: zie noot 43.

[88]	Oskar Taube: zie noot 40.

[89]	Zie noot 28.

[90]	Het huidige Valkeřice in Ústecký kraj (d.w.z. Regio Ústí nad Labem (Außig an der Elbe)).

[91]

De gendarmerie Tetschen - het huidige Děčín - had een foto meegestuurd bij de Steckbrief, zoals de heer v. Linden die noemt (waarom eigenlijk niet gewoon opsporingsbevel?). De foto die dhr. v. Linden op p. 64 heeft geplaatst (Karl May als redacteur) is de oudst bewaarde foto van Karl May, maar de foto, genomen in de cel in Tetschen was dus nog vijf jaar ouder. Klara May heeft na Karls dood echter aan de autoriteiten in Saksen (en Bohemen?) gevraagd om deze foto te vernietigen en zo geschiedde. Helaas, maar we moeten wel begrijpen dat Karl er volgens de beschrijving van het opsporingsbevel uit Tetschen niet erg florisaant en appetijtelijk uitzag.

[92]	Dhr. v. Linden heeft deze voetnoot per ongeluk onderaan op p. 66 gezet; ik heb gemeend er goed aan te doen, de noot in deze gedigitaliseerde versie onderaan op p. 65 te zetten, waar hij thuishoort.

[93]

Karl Hugo Haase (* 1827, † 1873) was Karl Mays pro deo-advocaat bij het proces in Mittweida in 1870. Zijn pleidooi was niet bepaald een succes - of dat nou kwamdoor onkunde of door desinteresse is niet meer na te gaan -, net zo min als het beroep dat hij een dag na het oordeel aantekende. Daarin schreef hij o.a.: „[...] Ik acht de in eerste instantie aan de verdachte [Karl May] opgelegde straf te zwaar, enkel omdat het erop lijkt dat de verdachte niet zozeer door boosaardigheid en kwaadaardigheid tot zijn misdaden is gedreven, maar eerder door grenzeloze roekeloosheid en het aangeboren talent om mensen te bedriegen en daarvan te profiteren. De hele persoonlijkheid van de verdachte gaf tijdens de zitting de indruk van een komische figuur die uit pure uitbundigheid in de beklaagdenbank leek te zitten. En zelfs in de dossiers worden de meeste van zijn misdaden qua uitvoering eerder omschreven als roekeloze grappen dan als kwaadaardige misdaden, hoewel ik erken dat de verdachte een schadelijk individu is [...] Hiermee denk ik de weinige verzachtende omstandigheden te hebben uiteengezet die in het voordeel van de verdachte spreken [...]”. Drie jaar na dit proces overleed de man aan een hartinfarct of aan een hersenverweking in Sonnenstein in Pirna.

[94]	Heinrich Gotthold Münchmeyer: zie noot 15.

[95]

Carl Julius Otto Freitag (* 9 september 1839, † 26 april 1899) was een redacteur en schrijver uit Dresden. Vanaf 1873 is Freitag in dienst van Münchmeyer, voor wie hij de tijdschriften Der Beobachter an der Elbe en Der Nachtwächter an der Elbe (dat laatste blad was geen lang leven beschoren) uitgeeft en volgens latere herinneringen van Karl May ook verantwoordelijk voor het schrijven (nou ja, meer voor het plagiëren van een Berlijns voorbeeld) van »Der Venustempel« In 1875 komt het tot een breuk met Münchmeyer; hij gaat vervolgens voor uitgever Constantin Weineck werken en geeft het blad Neue Sonntags-Post uit. Bij de tweede jaargang deelt hij de functie van hoofdredacteur met Eduard Moritz Lilie (* 24 januari 1835, † 11 augustus 1904), die in 1890/91 een buurman en kegelvriend van Karl May was: het wereldje is klein. Al tijdens die tweede jaargang begon Freitag een nieuwe uitgeverij, waarin hij acht jaargangen van de Deutscher Herold uitgaf, tot de uitgeverij in 1883 failliet werd verklaard. Freitag begon drie jaar later, in 1886, alweer aan een nieuw tijdschrijft, Der Reichsbote; in die tijd schreef hij ook enkele romans en novellen. Freitags opvolger bij Der Beobachter an der Elbe was Karl May. Deze zou later in zijn processchriften de breuk tussen Münchmeyer en Freitag dramatischer afschilderen dan hij in feite was: Freitag zou na de ruzei al zijn manuscripten hebben meegenomen, maar dat lijkt een overdrijving, zeker als men bedenkt dat Freitag later zijn eigen krant Deutscher Herold bij Münchmeyer liet drukken. Wel is het zo dat Karl May waarschijnlijk Freitags roman »Der Goldmacher«, die in Der Beobachter an der Ele verscheen, voltooide. Freitags dochter Rosalie (* 14 maart 1870) werkte als voorlezeres bij Münchmeyer en legde later in de processen verklaringen ten gunste van Karl May af.

[96]

Friedrich Julius Frenzel (* 1833, † 1912) was brigadier bij de politie van Ernstthal; hij meldt op 12 maart 1875 dat Karl May onder politietoezicht staat en dat hij vermoedt dat deze naast zijn redacteurswerkzaamheden „ook zijn vroegere misdadige loopbaan gedeeltelijk wwer op zou kunnen pakken.” Drie dagen later wordt Karl May daarop door de Dresdner politie de stad uitgewezen, „omdat het met oog op zijn voorstraffen bedenkelijk is om hem verblijf in de hoofdstad toe te staan.” May is gedwongen „terug” te gaan naar Hohenstein, waar hij waarschijnlijk een kamer huurt op de Markt (nu: Altmarkt).

[97]	Het Duitse woord wacker betekent „moedig”, „dapper”. De beginwoorden „Swallow, mein wackerer Mustang” fungeerden in 1980 als titel voor een roman over het leven van Karl May door de Oost-Duitse schrijver Erich Loest (* 24 februari 1926, † 12 september 2013).

[98]

Emma Lina Pollmer, Karl Mays latere eerste vrouw, werd geboren op 22 november 1856; haar moeder, de ongehuwde Emma Ernestine Pollmer, sterft op 4 december 1856 in het kraambed. De jonge Emma groeit op bij haar opa Christian Gotthilf Pollmer (* 6 juni 1807, † 26 mei 1880), barbier en „chirurg” in Hohenstein, en oma Christiane Wilhelmine Ernestine Pollmer-Stegner (* 17 april 1804, † 14 augustus 1865), die - zoals opa’s en oma’s plegen te doen - hun kleindochter enorm verwennen.

[99]	Emma Lina Pollmer gold als een van de mooiste vrouwen van Saksen; zelfs in 2009, bijna honderd jaar na haar overlijden, wordt ze door Anna Eunike Röhrig nog als zodanig beschouwd in het boek »Wahre Geschichten um Sachsens schöne Frauen«.

[100]

Peter Rosegger (die zijn achternaam vóór 1870 ook wel spelde als Roßegger of Rossegger, * 31 juli 1843, † 26 juni 1918) was een Oostenrijks dichter en auteur. Bekende werken van hem zijn de romans »Die Schriften des Waldschulmeisters«, »Heidepeters Gabriel«, »Der Gottsucher«, »Jakob der Letzte«, »Peter Mayr. Der Wirt an der Mahr«, »Das ewige Licht«, »Erdsegen«, »Weltgift«, »I.N.R.I.«, »Die Försterbuben«, »Martin der Mann« en »Die beiden Hänse« en de dichtbundels »Zither und Hackbrett«, »Mein Lied« en »Steirischer Waffensegen«. Voor Karl May-fans is vooral interessant, dat hij het tijdschrift Heimgarten uitgaf, waarin in 1877 Mays »Die Rose von Kahira« werd gepubliceerd; deze publicatie leidde tot de bovengenoemde verzuchting van Rosegger.

[101]

Robert Hamerling (gedoopt als Rupert Johann Hammerling, * 24 maart 1830, † 13 juli 1889) was een Oostenrijks dichter en schrijver. Zijn bekendste werken zijn de epen »Ahasverus in Rom«, »Der König von Sion« en »Homunculus«, de roman »Aspasia«, het gedicht »Amor und Psyche« en zijn autobiografie »Stationen meiner Lebenspilgerschaft«.

[102]

Ernst Oswald was een gendarme te Oelsnitz, die al snel achter Mays ware identiteit komt; op basis van niet geheel correcte verklaringen van de Ernstthaler politieagenten Christian Friedrich Dost (* 1828, ” 1902) en Friedrich Julius Frenzel (* 1833, † 1912) werd May door Oswald ten onrechte omschreven als een sociaaldemocraat: „Hij is een sociaaldemocraat in hart en nieren en zou momenteel schrijver zijn voor de sociaaldemocratische kranten. Het is ook belangrijk op te merken dat de beste informatie over Mays strafblad kan worden verstrekt door politieagent Dost in Ernstthal, aangezien de heer May naar verluidt al verschillende straffen heeft uitgezeten, waaronder zeven tot acht jaar gevangenisstraf. Aangezien de heer May ook voor dit gedrag vervolgd kan worden, is het terecht om het bovenstaande te melden,” zoals hij in een bericht aan de officier van justie in Chemnitz schrijft. Die laatste stuurt het bericht van Oswald door aan de rechtbank van Stollberg/Erz.

[103]

Albert von Sachsen (voluit: Friedrich August Albert Anton Ferdinand Joseph Karl Maria Baptist Nepomuk Wilhelm Xaver Georg Fidelis, * 23 april 1828, † 19 juni 1902) uit het Huis Wettin was van 1873 tot 1902 koning van Saksen. Gedurende zijn heerschappij ontwikkelde het Koninkrijk Saksen zich tot een parlementairec democratie

[104]

?

[105]

Het burgerlijk huwelijk wordt gesloten in het stadhuis van Ernstthal (Neumarkt 9), Karls woonplaats; het kerkelijk huwelijk vindt plaats in de St. Christophori-kerk in Hohenstein, Emma’s woonplaats. In deze kerk zijn ook Karls ouders ooit getrouwd.

[106]

Deze woorden worden gesproken door Lady Milford in »Kabale und Liebe« (1784) van Mays lievelingsdichter Friedrich Schiller (voluit: Johann Christoph Friedrich Schiller, * 10 november 1759, † 9 mei 1805; sinds 1802 von Schiller), een Duitse arts, historicus, dramaturg, dichter en filosoof. Bekende werken van hem zijn (o.a.) »Die Räuber«, »Die Verschwörung des Fiesco zu Genua«, »Kabale und Liebe«, »An die Freude«, »Don Karlos«, »Die Götter Griechenlandes«, »Geschichte des Abfalls der vereinigten Niederlande von der spanischen Regierung«, »Geschichte des Dreißigjährigen Kriegs«, »Hektors Abschied«, »Die Kraniche des Ibykus«, »Der Ring des Polykrates«, »Die Bürgschaft«, »Das Lied von der Glocke«, »Wallenstein-Trilogie« (=»Wallensteins Lager«, »Die Piccolomini« en »Wallensteins Tod«), »Maria Stuart«, »Die Jungfrau von Orléans«, »Die Braut von Messina« en »Wilhelm Tell«. Giuseppe Verdi’s (* 9 of 10 oktober 1813, † 27 januari 1901) opera »Luisa Miller« (1849) is gebaseerd op het toneelstuk »Kabele und Liebe«.

[107]

Hohenstein en Ernstthal werden pas op 1 januari 1898 samengevoegd, dus zo ver is het nu (in 1880) nog niet. Daarom is het beter om te spreken van de gevangenis van Ernstthal, gelegen op de hoek van de Lungwitzer Straße 39 en de - ironisch genoeg - Karl-May-Straße, die toen natuurlijk nog niet zo heette.

[108]

Meer dan wat hier staat - „scharensliep in Hohenstein” - weet ik ook niet over deze man.

[109]

Meer dan wat hier staat - „econoom te Lungwitz” - weet ik ook niet over deze man.

[110]

Albert Einstein (* 14 maart 1879, † 18 april 1955) was een Duits, later Zwitsers en nog later Amerikaans theoretisch natuurkundige van Joodse afkomst. In 1921 ontving hij voor zijn verdiensten voor de theoretische natuurkunde, en met name voor zijn ontdekking van de wet van het foto-elektrisch effect de Nobelprijs voor de Natuurkunde.

[109]

Albert Schweitzer (* 14 januari 1875, † 4 september 1965) was een Duits medicus, luthers theoloog, filosoof en schrijver; hij ontving in 1952 de Nobelprijs voor de Vrede voor zijn in woord en daad uitgedragen dogma ‘Eerbied voor al het leven’.

[112]

Dat Hitler aanwezig was bij Mays rede »Empor ins Reich der Edelmenschen!« is een al meer dan honderd jaar oude legende, waarvan de waarheid met geen geweld meer te achterhalen is; vooral de anecdote over de „geleende schoenen” draagt bij tot de legendevorming. De redevoering vond plaats op 22 maart 1912, acht dagen voor Karl Mays dood: het was nog vrij koud in Wenen, maar Karl May wilde zijn fans, die hem in groten getale op straat wilden zien en begroeten, niet teleurstellen. Hij liep daarbij een verkoudheid op die hem fataal is geworden. De opbrengst van de redevoering ging volgens het Radebeuler Tageblatt naar een van Karl Mays collegae die in een psychiatrische inrichting zat en naar ... de daklozenopvang van Wenen. Van 1910 tot 1913 verbleef voornoemde dictator in een tehuis voor daklozen in de Meldemannstraat 27 te Wenen. Het zal toch niet zo zijn dat Karl May indirect en zonder het te weten sponsor van de ex-Oostenrijkse schilder was?

[113]

Friedrich Pustet (* 25 februari 1798, † 6 maart 1882) was een Duitse uitgever en oprichter van de gelijknamige uitgeverij, die inmiddels Friedrich Pustet GmbH & Co. KG heet en al zes generaties lang door leden van de familie Pustet wordt bestuurd. Naast een uitgeverij bezit de firma ook een grafisch bedrijf en elf boekwinkels, waarvan alleen al vier in Regensburg, waar de firma ook statutair gevestigd is. Tussen 1874 en 1953 gaf de uitgeverij een van grootste Duitse katholieke tijdschriften, Deutscher Hausschatz (tot 1910: Deutscher Hausschatz in Wort und Bild), waarin Karl May tussen 1878 en 1909 met enige regelmaat publiceerde, uit.

[114]

Venanz Müller (eigenlijk: Venantius Müller, * 22 maart 1831, † 18 juni 1904), was een May toegenegen redacteur bij de Deutscher Hausschatz van Uitgeverij Pustet in Regensburg.

[115]

Zie Karl May: »Frau Pollmer - eine psychologische Studie«, pp. 851-852.

[116]

Blz. 88 is het paginanummer in G. Klußmeier und H. Plaul: »Der große Karl May Bildband. Dokumente und Bilder«, waar deze foto te vinden is.

[117]

Louise Dietrich : zie noot 76.

[118]

Anna Marie (Maria) Jäger, geb. Münchmeyer (* 2 april 1861, † 3 september 1908), die sinds 1 december 1883 getrouwd was met Rudolf Hermann Jäger (* 15 april 1853, † 21 juli 1900), de boekhouder van de Münchmeyer-Verlag.

[119]

Louise Johanna Maria Achilles, verw. Häußler, verw. Langenberg, verw. Hübner, geb. Schmidt (* 28 oktober 1861, † vermoedelijk 1943) was een vriendin van Emma May, geb. Pollmer. Haar eerste echtgenoot, de bouwer Hermann Wolfgang Hübner (* 1833, † 1892) uit Kötzschenbroda (Grenzstraße 40 (tegenwoordig Heinrich-Zille-Straße 39, Radebeul) gaf haar vanwege haar buitenissige voortplantingsdrift de bijnaam „Karnickel”, ook wel „Kaninchen”, die Karl May en anderen overnamen, maar dan uitsluitend negatief bedoeld.

[120]

De Hofewiese (Gänsefuß 55, Dresden) kun je maar beter niet vertalen, want „Weide van Hof” slaat nergens op. Op deze plek liet kamerheer en opperstalmeester Camillo Graf Marcolini-Ferretti (* 2 april 1739, † 10 juli 1814) een woon- en stalgebouw neerzetten. In 1828 kwam het gebouw en het omliggende terrein, aan de noordkant van de Dresdner Heide, dichter bij Langebrück dan bij Dresden, aan de Saksische koning die een voogd aanstelde om het gebouwencomplex te besturen. In 1877 kreeg dit complex een drankvergunning en groeide het uit een geliefde pleisterplaats voor wandelaars op de heide, zoals de families May en Münchmeyer. In 1935 werd het café- en restaurant gedeelte uitgebreid en na een nieuwe grondige verbouwing tussen 2000 en 2016 kan men de Hofewiese weer bezoeken.

[121]

?

[122]

Uit Karl May: »Frau Pollmer - eine psychologische Studie«, p. 852. Een berucht citaat vanwege de laatste bijzin, die door dhr. E. v. Linden wijselijk is weggelaten: „Schauspieler, Sänger, lustige Künstler, allerlei fahrendes Volk sollte bei mir verkehren. Da wollte sie herrschen; da wollte sie als Königin gelten; da wollte sie geliebt sein und wieder lieben, gleichviel ob männlich oder weiblich, denn sie fand sich in beiden Satteln zurecht.”

[123]

?

[124]

Richard Plöhn (voluit: Richard Alexander Plöhn, * 22 juni 1853, † 14 februari 1901) was fabrikant van verbandstoffen in Radebeul en een vriend van Karl May. Zijn weduwe, Klara Plöhn-Beibler, zou in 1903 Karl Mays tweede echtgenote worden; als „dank” voor het feit dat Richard Plöhn het grootste deel van het gezamenlijk grafmonument te Radebeul had betaald, liet zij Plöhns stoffelijke resten in 1942 uit het graf verwijderen en in Tolkewitz cremeren, omdat hij volgens de Neurenberger rassenwetten een „halfjood” was ... Naar verluidt, kwam zij tot deze verschrikkelijke daad uit angst dat de feestelijkheden rondom Karl Mays honderdste verjaardag op 25 februari 1942 geen doorgang zouden vinden, hetgeen ten eerste natuurlijk geen geldig argument mag zijn voor deze schanddaad en ten tweede kan deze argumentatie ook niet kloppen, want de kisten met de stoffelijke resten van Richard Plöhn en nota bene van Klara’s eigen moeder werden pas op 28 april 1942 uit het graf in Radebeul gehaald en op dezelfde dag gecremeerd in Tolkewitz, waarna de beide urnen op 13 mei 1942 op het urnengrafveld Tolkewitz werden bijgezet. Zou het niet zo kunnen zijn zoals in het artikel uit de Nieuwe Rotterdamsche Courant van 6 augustus 1968 al wordt aangegeven, dat de officiële genodigden aan de herdenkingsplechtigheid inderdaad afzegden en dat de boze vrouw – die dus letterlijk over lijken ging! – daarna pas uit boosheid hierover én om dergelijke afzeggingen in de toekomst te voorkomen, tot haar gruwelijke daad is gekomen?

[125]

Seyler: zie noot 21 e.v.

[126]

Uit Karl May: »Frau Pollmer - eine psychologische Studie«, p. 868

[127]

Ibidem.

[128]

Heinrich Keiter (* 17 juni 1853, † 30 augustus 1898) was een Duitse, katholieke journalist, publicist en schrijver; vanaf 1888 was hij hoofdredacteur bij Pustets Deutscher Hausschatz. Hij was niet zo enthousiast over Mays werk en reduceerde Mays bijdragen aan de Deutscher Hausschatz aanzienlijk, wat het tijdschrift abonnees kostte. Van 1894 tot 1896 publiceerde de Hausschatz Mays driedelige roman »Satan und Ischariot«. Keiter kortte het manuscript eigenhandig en eigenmachtig in; het uit het manuscript verwijderde deel zou pas in 1927 in een door Franz Kandolf bewerkte versie gepubliceerd worden in »Professor Vitzliputzli» (Gesammelte Werke, Band 47: de verhalen „Professor Vitzliputzli” en „Wenn sich zwei Herzen scheiden”) en in hun min of meer originele versie pas in 1997 in »Old Shatterhand in der Heimat« (Gesammelte Werke, Band 80«, het titelverhaal). De handelwijze van Keiter hadden een aanmerkelijke verkoeling in de relatie tussen Karl May en de Pustet-Verlag tot gevolg. Karl Pustet (* 1839, † 1910), een neef van de oprichter van de uitgeverij, Friedrich Pustet (zie noot 113) reisde persoonlijk naar Radebeul, maar zelfs dit kon May niet vermurwen; pas een bezoek van Keiter zelf in Radebeul had meer succes.

[129]

Bernhard Hermann Cardauns (* 8 augustus 1847, † 14 juni 1925) was een Duitse katholieke historicus, journalist en schrijver, die zijn romans publiceerde onder het pseudoniem Heinrich Kerner. Van 1876 tot 1907 was hij hoofdredacteur van de Kölnische Volkszeitung die onder zijn leiding het leidende blad van de Zentrumspartei in het Rijnland werd. Later werd hij een uitgesproken tegenstander van Karl May.

[130]

Therese Keiter, geb. Kellner (* 20 juni 1859, † 5 april 1925) was Heinrich Keiters (zie noot 128) echtgenote en een indertijd bekend schrijfster, die onder het pseudoniem M. Herbert (genoemd naar een oom die na emigratie naar de Verenigde Staten als kolonel Julius Herbert in de US Army diende) publiceerde. Haar eerste bijdtrage aan de Deutscher Hausschatz was in september 1880: haar enige bijdrage in het „tijdperk Venanz Müller” (zie noot 114). Toen haar man hoofdredacteur was, volgden er meer bijdragen van haar hand. Mogelijk heeft zij ook de hand gehad in het inkorten van Karl Mays »Satan und Ischariot«, want de aantekeningen en verwijderingen in het „In der Heimath”-hoofdstuk zijn waarschijnlijk niet het handschrift van haar man. Klara May schreef in 1926 in een brief aan Dr. Euchar Albrecht Schmid (* 29 augustus 1884, † 15 juli 1951), oprichter en eerste directeur van de Karl-May-Verlag, dat zij er zeker van was dat de inkorting van de roman op z’n minst indirect aan Therese toe te schrijven was.

[131]

Karl May, »Mein Leben und Streben«, p. 235. In het Duitse origineel staat „der Richtige”, dat ik liever met „de juiste” of, beter nog, met „de juiste persoon” (want „Richtige”, met hoofdletter, is een zelfstandig naamwoord) zou willen vertalen dan met „de goede”, want dat zou de indruk wekken dat Heinrich Keiter „goed” was.

[132]

Een katholieke uitgeverij in het Zwitserse Einsiedeln.

[133]

Johann Wilhelm Spemann: zie noot 17.

[134]

Friedrich Ernst Fehsenfeld (* 16 december 1853, † 16 september 1933) was een uitgever te Freiburg im Breisgau; hij gaf vanaf 1892 Karl Mays Gesammelte Reise-Erzählungen uit en was mede-oprichter van de Karl-May-Verlag.

[135]

?

[136]

„Band” is een germanisme; in het Nederlands hebben wij het over een „deel” (uit een serie).

[137]

Karl May: »Winnetou I«, p. 37.

[138]

Dieses Zitat stammt nicht aus »Winnetou I«, sondern aus Karl May: »In den Cordilleren«, p. 581.

[139]

Karl May: »Old Surehand I«, p. 408.

[140]

De fotograaf is níét Adolf Nunwarz zelf, maar een zekere Alois Schießer (zie noot 18), die de negatiefplaten aan Nunwarz verkoopt.

[141]

Karl May: »Old Surehand III«, p. 342. Zie echter ook noot 66.

[142]

Bedoeld wordt Sophie von Stieber, een lerares te Atzgersdorf bij Wenen en een fan van Karl May. Op een bewaard gebleven kaartje d.d. 21 maart 1899 aan haar noemde Karl May voor het eerst – voor zover we weten – Winnetou’s geboortejaar (1840) en zijn sterfdatum (2 september 1874), dus niet 1871, zoals E. v. Linden hier foutief aangeeft.

[143]

Deze gravin is (mij) onbekend. Slavonië is het noordoostelijk deel van het huidige Kroatië. Wel heeft Karl May met zijn vereerster en vriendin Anna Elisabeth Gräfin Jankovics von Daru-Vár (* 3 juni 1859, † 24 januari 1937) uit Wenen, die hem uitnodigde in haar buitenhuis aan de Achensee in Tirol (27 t/m 30 juni 1897), in een brief gesproken over Winnetous „nooddoop”. In 1898 verscheen in de Verenigde Staten een sterk ingekorte en nog sterker bewerkte versie van de Winnetou-trilogie (»Winnetou, the Apache Knight (Jack Hildreth among the Indians I)« en »The Treasure of Nugget Mountain (Jack Hildreth among the Indians II)«) van een zekere Marion Ames Taggart (* 7 mei 1866 (?), † 19 januari 1945), uitgegeven door het Amerikaanse filiaal van Benziger & Co. (zie noot 132) in New York/NY, Cincinnati/OH en Chicago/IL. Taggart voegde eigenmachtig een „nooddoop” van Winnetou door de hoofdpersoon - die bij haar om een of andere reden Jack Hildreth heet - in de tekst in: I brought my ear close to his lips and in my hand I held the canteen of water I had carried over my shoulder. With the last effort of his failing strength Winnetou whispred: „Jack, I believe in the Saviour. Winnetou is a Christian. Good-by.” I poured the water on his head thrice. „Winnetou, I baptize thee, in the name of the Father, and of the Son, and of the Holy Ghost,” I said. »The Treasure of Nugget Mountain (Jack Hildreth among the Indians II)«, p. 199.

[144]

Ferdinand Carl Ludwig Pfefferkorn (* 5 augustus 1841, † 8 maart 1916) was een schoolvriendje van Karl May, die in 1855 met zijn vader, diens tweede vrouw en zes broers en zussen naar de Vernigde Staten was geëmigreerd, maar drie jaar later terugkwam naar Duitsland. In 1863 trouwde de inmiddels als barbier in Oberlungwitz werkende Pfefferkorn met Isa Amalie Schultze. Nogmaals drie jaar later emigreerde hij opnieuw, ditmaal definitief. Hij scheidde van Ida en woonde met zijn nieuwe echtgenote, Therese Johanna Pfefferkorn (* 1845, † 1919) in Lawrence/MA, waar hij zijn oude beroep van barbier weer opnmam, maar daarnaast vermoedelijk ook als homeopaat werkzaam was. Volgens het adresboek noemde hij zich vanaf 1883 physician (arts) met als titel M. D. (medicinae doctor, Doctor of Medicine); of deze titel echt was, is niet bekend,maar we weten wel dat hij vanaf dat moment ook chirurgische ingrepen uitvoerde. In het najaar van 1895 bezochten hij en zijn tweede vrouw Karl en Emma May in Villa „Agnes” in Radebeul; bij aldaar gehouden de spiritische seances waren ook Richard en Klara Plöhn aanwezig. Deze Ferdinand Pfefferkorn zou als voorbeeld voor „Dikke Jemmy” uit de jeugdverhalen »Unter Geiern« en »Der Schatz im Silbersee« (Gesammelte Werke, Band 35 und 36), waar hij Jakob Pfefferkorn heet, hebben gediend. Een neef van Ferdinand Pfefferkorn, Karl Robert Pfefferkorn (* 1849 , † 1934), een ondernemer in Ernstthal, beweerde echter veeleer zichzelf te herkennen in „Jakob Pfefferkorn”/„Dikke Jemmy” en was daar „not amused” over.

[145]

Anna Rothe, geb. Johl (* 8 september 1850, † 1907) was een bekend spiritistisch medium met de bijnaam „Saksisch Bloemenmedium”.

[146]

Karl May: »Old Surehand III«, p. 151. Zie echter ook noot 66.

[147]

De titel van Gesammelte Werke, Band 25 is niet »Im Jenseits«, maar »Am Jenseits«. Het boek blijft niet onvoltooid (anders had het nooit in 1899 kunnen verschijnen), maar het verhaal zelf is niet af; Karl May had zijn lezers nog een tweede deel beloofd, dat de ietwat verwarrende titel »Im Jenseits« had moeten krijgen. Deze belofte is hij nooit nagekomen. De Münchener kapelaan Franz Kandolf (* 6 november 1886, † 19 juni 1949), Karl May-onderzoeker en medewerker van de Karl-May-Verlag, schreef in 1923 dat vervolgdeel, dat als Gesammelte Werke, Band 50 werd uitgegeven onder de titel »In Mekka«. In de Turkse vertaling, »Peygamber şehri Mekke« (=„Mekka, de stad van de profeet”), uit 2004 is overigens niet Franz Kandolf, maar Karl May als auteur aangegeven.

[148]

?

[149]

Lucie von Schönburg-Waldenburg, geb. zu Sayn-Wittgenstein-Berleburg (* 18 maart 1859, † 24 september 1903) was de echtgenote/weduwe van Erbprinz Otto Karl Viktor von Schönburg-Waldenburg, een kleinzoon van Otto Viktor von Schönburg-Waldenburg. Laatstgenoemde had Karl May geïnspireerd tot het »Otto Victor-Fragment« uit 1874 of 1875. Lucie deed een poging om Karl May op 27 april 1895 - onaangekondigd - te bezoeken in Villa „Agnes”, maar trof hem niet thuis aan. Ze nodigde Karl May daarop uit voor een diner op Schloss Waldenburg, dat in mei 1895 plaatsvond; twee jaar later bezocht hij haar nogmaals.

[150]

?

[151]

De „hoge uitnodiging” (d.w.z. door een lid van de keizerlijk-koninklijke familie: zie noot 152) gold niet voor de volle vijf weken, maar voor één onderhoud; dat de Mays vijf weken in Wenen bleven, kwam omdat Karl May ziek werd.

[152]

Maria Theresia van Bragança (* 24 augustus 1855, † 12 februari 1944) was de derde echtgenote van troonopvolger Karel Lodewijk van Oostenrijk (* 30 juli 1833, † 19 mei 1896), een jongere broer van Frans Josef I. (* 18 augustus 1830, † 21 november 1916). Op het moment van Karl Mays audiëntie was zij dus niet de echtgenote van de Oostenrijkse troonopvolger, maar diens weduwe. Uit Karel Lodewijks tweede huwelijk werd Frans Ferdinand (* 18 december 1863, † 28 juni 1914) geboren, die vanaf 1896 dus de nieuwe, zoveelste troonopvolger was, maar die in 1914 in Sarajevo bruut werd vermoord door een Servische terrorist, hetgeen de aanleiding vormde voor de Eerste Wereldoorlog, de val van het Oostenrijk-Hongaarse Keizer- en Koninkrijk, de val van het Duitse Keizerrijk, het Russische Tsarenrijk en het Ottomaanse Sultanaat en alles wat daarna kwam.

[153]

Hotel Trefler lag tot zijn verwoesting in de Tweede Wereldoorlog in de Sonnenstraße 21-28 in München.

[154]

James Fenimore Cooper (* 15 september 1789, † 14 september 1851) was een Amerikaans schrijver, die vooral bekendheid verwierf met zijn zeeverhalen en historische verhalen, de vijfdelige Leatherstocking Tales: „The Deerslayer. The First War Path”, „The Last of the Mohicans. A Narrative of 1757”, „The Pathfinder. The Inland Sea”, „The Pioneers. The Sources of the Susquehanna; A Descriptive Tale” en „The Prairie. A Tale”, met Natty Bumppo (bijgenaamd „Leatherstocking” en „Hawkeye”) in de hoofdrol; het tweede boek uit deze reeks, „The Last of the Mohicans” wordt door vriend en vijand beschouwd als zijn meesterwerk.

[155]

Karl May: »Old Surehand I«, pp. 575-576.

[156]

Karl May: »Und Friede auf Erden«, pp. 14-15.

[157]

Emma heet op dat moment nog gewoon Emma May.

[158]

Ida Pauline Münchmeyer (* 14 juni 1840, † 17 mei 1928) was de vrouw/weduwe van Heinrich Gotthold Münchmeyer. Zij hadden vier dochters: Anna Marie (Maria) Jäger, geb. Münchmeyer (* 12 april 1861 , † 3 september 1908), Anna (Alma) Veronika Heubner, geb. Münchmeyer (* 10 oktober 1862 , † † 2 april 1952), Ida Pauline Schiller, geb. Münchmeyer (* 23 juli 1864 , † 12 augustus 1917) en Elsa Flora Böhler, geb. Münchmeyer (* 30 augustus 1873 , † 23 oktober 1961). Tegen de uitdrukkelijke wens van haar overleden echtgenoot Heinrich Gotthold Münchmeyer verkocht Pauline Münchmeyer de uitgeverij plus de rechten op de werken die Karl May daarvoor had geschreven, in 1899 aan Adalbert Fischer (zie noot 159), hetgeen een meer dan 14 jaar durende rechtsstrijd – plus talloze nevenprocessen – ontketende.

[159]

Johannes Adalbert Fischer (* 3 december 1855, † 7 april 1907) had met het overnemen van de Verlag H. G. Münchmeyer maar één doel, nl. het opnieuw uitgeven van Karl Mays colportageromans, nu met enkele toegevoegde passages.

[160]

Behalve »Die Liebe des Ulanen«, zoals v. Linden op p. 81 uiteen heeft gezet.

[161]

Jules Verne (* 8 februari 1828, † 24 maart 1905) was een Frans auteur van avontuurlijke reisbeschrijvingen met nieuwe technieken, naar vele delen van de aarde en naar onbekende gebieden zoals de diepzee, het binnenste van de aarde en de maan. Hij wordt vaak gezien als de vader van de sciencefiction. Tot zijn bekendste romans behoren „Voyage au centre de la terre”, „De la terre à la lune”, „Vingt mille lieues sous les mers”, „Autour de la lune”, „Le tour du monde en quatre-vingts jours ” en „Michel Strogoff”.

[162]

Paulus (Grieks Παῦλος, Hebreeuws: שאול התרסי, Ša’ul HaTarsi, „Saul van Tarsus”, * ± 3, † na 60) was een leider in het vroege christendom en speelde een centrale rol in de vroege (intellectuele) ontwikkeling en verspreiding van het christendom in de gebieden rondom de Middellandse Zee, in het bijzonder in Klein-Azië en Griekenland. Paulus is vooral bekend als apostel onder de niet-Joden, zoals beschreven in het Bijbelboek »Handelingen van de apostelen« en de dertien brieven in het Nieuwe Testament die op zijn naam staan. In de wetenschappelijke literatuur is het auteurschap van zeven van deze brieven onbetwist: Romeinen, 1 en 2 Korintiërs, Galaten, 1 Tessalonicenzen, Filippenzen en Filemon. Deze zeven brieven vormen de oudste delen van het Nieuwe Testament. Op Paulus’ brieven werden later vele belangrijke theologische leerstukken gebaseerd. Geen auteur in het Nieuwe Testament heeft meer invloed gehad op het christelijke denken en de christelijke theologie als een religie van Gods verbond met alle mensen dan Paulus; mede door Paulus’ verspreiding van zijn evangelie van het verbond voor allen, kon de oorspronkelijke beweging transformeren tot de wereldreligie die zij nu is.

[163]

Hermann Cardauns: zie noot 129.

[164]

Fedor Mamroth: zie noot 58.

[165]

Tremonia: zie noot 58.

[166]

Joseph Kürschner: zie noot 16.

[167]

De Bokseropstand was een opstand van een Chinese nationalistische beweging (Yìhétuán, „Vuisten der Gerechtigheid en Eensgezindheid”, vandaar de westerse benaming Boksers), gericht tegen de invloed van de westerse imperialistische mogendheden (18 oktober 1899 - 7 september 1901) en hun invloed op het vlak van handel, politiek, religie en technologie. De westerse mogendheden verenigden zich in een Achtlandenalliantie, bestaande uit het Duitse Keizerrijk, Frankrijk, Italië, het Japanse Keizerrijk, het Keizerrijk Rusland, Oostenrijk-Hongarije, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten; zij kregen hulp van het Nieuwe Leger: Chinese anti-Bokser-troepen.

[168]

Karl May: »Und Friede auf Erden«, p. 491.

[169]

Hans Conrad Seyfert (* 1869, † ?) was Officier van Justitie in Dresden. De advocaat de Münchmeyer-partij, Oskar Hermann Gerlach (* 20 juli 1870, † 27 september 1939), had er persoonlijk door een trucje voor gezorgd dat Seyfert - met wie hij sinds zijn schooldagen bevriend was (!) - dat deze man als OvJ op het proces May ./. Münchmeyer werd gezet.

[170]

Johann August Wilhelm Walther (* vermoedelijk 1 augustus 1827, † 7 februari 1900) werkte - met de onodige onderbrekingen - sinds 1863 bij Verlag H. G. Münchmeyer en wordt door Karl May als Münchmeyers factotum aangeduid. Zo bracht hij Karl May op 3 april 1887 een volmacht en een contract waarin Karl May zich zou verplichten om wekelijks vijf afleveringen van »Deutsche Herzen - Deutsche Helden« en »Der Weg zum Glück« te schrijven; bovendien moest hij alle rechten van de colportageromans aan de Münchmeyer-Verlag afstaan. Hierbij zou Walther ook te kennen hebben gegeven dat het aantal van 20.000 verkochte exemplaren nog niet bereikt zou zijn. May tekende het contract niet. In hoeverre Walther voor de tekstuele veranderingen in de colportageromans verantwoordelijk is, kan vandaag de dag niet meer met zekerheid aangegeven worden. Volgens Karl May-kenner Ralf Harder is de figuur Robin Walker in »Deutsche Herzen - Deutsche Helden« een afspiegeling van August Walther en hij meent dat Karl May hiermee op een mogelijke affaire tussen Emma May (in de roman: Miranda) en Walther zinspeelt.

[171]

Friedrich Rudolf Bernstein (* 25 juli 1858, † 9 november 1932) was advocaat te Dresden met als specialisatie bouwrecht. Op aandringen van Klara Plöhn-Beibler, Karl Mays latere tweede vrouw, die bevriend was met Bernsteins vrouw Emmy, koos May Bernstein nogal verrassend als advocaat in het auteursrechtenproces tegen Verlag H. G. Münchmeyer. Er ontstond zelfs een hechte vriendschap tussen de families May (inmiddels met de tweede „mevrouw May”) en Bernstein, tot Karl May erachter kwam dat zijn goede vriend „Rudi” het proces nodeloos bleef rekken om zo des te meer te verdienen. Officieel heette het advocatenkantoor Bernstein, Klotz und Langenhan; partners waren Ernst Hugo Klotz (zie noot 172) en Johannes (Hans) Clemens Langenhan (zie noot 173).

[172]

Ernst Hugo Klotz (* 2 februari 1858 , † 20 juli 1908) was een partner van advocaat Rudolf Bernstein (zie noot 171).

[173]

Johannes (Hans) Clemens Langenhan (* 17 januari 1873 , † ?) was ook een partner van advocaat Rudolf Bernstein. Langenhan was van deze drie degene die het minst met May en diens processen te maken had, maar hij was wel de enige van de drie die zijn herinneringen aan May – onnauwkeurig en vol fouten – in 1944 op papier zette.

[174]

Het Landgericht is in Duitsland het derde niveau binnen de gewone rechtspraak, te vergelijken met onze arrondissementsrechtbank. Boven het Landgericht staat het Oberlandesgericht (te vergelijken met onze provinciale rechtbank), eronder het Amtsgericht (te vergelijken met ons kantongerecht). „Kgl.” betekent Königlich, koninklijk. Saksen was van 20 december 1806 tot 13 november 1918 een koninkrijk.

[175]

Een Da’wa’l Ihana is een beledigingsproces (»Im Reiche des silbernen Löwen IV«, pp. 189 sqq. De Pedehr, de sjeik van de Dsjamikoen, is een weerspiegeling van Karl Mays uitgever Friedrich Ernst Fehsenfeld (zie noot 134); de geestelijke sjeik van de Dsjamikoen, de Ustad, is de belichaming van „het Goede”.

[176]

De plaatsnaam Salzburg is te wijten aan een drukfout in »Karl-May-Jahrbuch 1918« (foto tussen pp. 304 en 305). In werkelijkheid gaat het om Alt-Fürstenstein, een kasteelruïne nabij Waldenburg (tegenwoordig: Wałbrzych), zo’n drie kilometer ten noorden van Salzbrunn (van 1935 tot 1945 Bad Salzbrunn, vanaf 1945 Szczawno-Zdrój), waar Karl May van 22 mei t/m 3 juli 1907 als kuurgast verbleef. Zodra zijn gezondheid het enigszins toestond, begonnen hij en zijn tweede vrouw Klara uitstapjes in de buurt te maken en op 4 en 5 juli beklommen zij de Schneekoppe (Pools Śnieżka, Tsjechisch Sněžka), een 1602 meter hoge berg in het Reuzengebergte: niet echt een ontspannen uitstapje voor iemand die genezende is van een zware vermoeidheid. Maar dat lijkt wel een patroon te zijn geworden: onmiddellijk na een radiumkuur in St. Joachimsthal (Tsjechisch: Jáchymov) in 1911, die zó inspannend was dat Karl May nauwelijks nog een pen vast kon houden, sleurde zijn tweede vrouw hem naar de Mendelpas, waar hij meteen de eerste dag al de Penegal (1737 meter) moest beklimmen.

[177]

Maria Schrott (* 23 januari 1853, † 12 mei 1934) was de eigenares van Hotel Penegal op de Mendelpas. Met haar man Alois (* 8 december 1838, † 28 maart 1902) had zij vier kinderen: Henriette, Walther, Othmar en Marianne. Na de dood van haar man leidde zij het hotel verder tot haar zoon Walther de leiding overnam. In Hotel Penegal hadden Karl May en zijn maîtresse Klara Beibler Emma May in 1902 achtergelaten; Karl May werd door Maria Schrott over Emma’s doen en laten op de hoogte gehouden; ook de twee dochters Henriette (* 24 juni 1877, † 10 februari 1962) en Marianne hielden Emma nauwgezet in de gaten. In 1910 werd het drietal Maria, Henriette en Walther Schrott in Bozen (Italiaans: Bolzano) als getuigen verhoord.

[178]

Geruchten over mogelijke buitenechtelijke kinderen van Karl May zijn talrijk; de meeste daarvan ontstonden pas na zijn dood, maar elk bewijs ontbreekt. We zetten de voornaamste mogelijkheden even op een rijtje: α In oktober 1861 werd Karl May op staande voet ontslagen omdat hij ietwat te intiem omging met de echtgenote van zijn verhuurder Meinhold (zie noot 70). De betreffende echtgenote bracht negen maanden later haar eerste zoon, Otto Hugo Meinhold, ter wereld. Het bestaan van dit kind is bewezen, dat Karl May de vader zou zijn niet. β Op 26 maart 1876 beviel Marie Thekla Vogel (* 1 maart 1856, † 28 april 1929) in Hohenstein een buitenechtelijke dochter, Helene Ottilie Vogel (* 26 maart 1876, † 30 november 1952), van wie de naam van de vader niet op de geboorteakte staat. Ongeveer een half jaar (22 oktober 1876) na de geboorte van Helene Ottilie trouwde Marie Thekla Vogel met een zekere Friedrich Hermann Albani (* 27 januari 1854, † 3 december 1902), die zijn achternaam aan het kind gaf, maar wel pas vijf jaar na het sluiten van zijn huwelijk, hetgeen de facto als het niet-erkennen van het vaderschap gold (geldt?). In 1932 schreef Helene een merkwaardige brief aan Klara May, waarin ze een „verre verwantschap” aangaf, om financiële ondersteuning bedelde en informeerde of Klara in Karl Mays nalatenschap toevallig enkele „akten” gevonden had. In de »In der Heimath«-episode, de uit »Satan und Ischariot« geschrapte passage, beschrijft Karl May een ongelukkige liefdesaffaire met Martha Vogel, in »Durch die Wüste« komt een Martin Albani voor. dit alles kan wijzen op een eventueel vaderschap van Karl May, maar ook hier geldt: het bestaan van dit kind is bewezen, dat Karl May de vader zou zijn niet. γ Op 3 mei 2017 schreef journalist Christopher Hanraets in de Nordwest-Zeitung een artikel met de veelzeggende titel „Ist sie die Urenkelin von Karl May?”. In dit artikel uitte hij de theorie dat Karl May in de jaren ’80 van de negentiende eeuw een geheim dubbelhuwelijk met een zekere Elisabeth Dondelinger in Lotharingen of Luxemburg gevoerd zou hebben en met haar tot 1890 in totaal drie dochters en een zoon gekregen zou hebben. Daarop volgden meer onderzoeken en artikelen, waaruit o.m. bleek dat er op de geboorteakten van alle vier die kinderen de handtekening stond van „Charles May” dan wel „Karl May”. Men heeft daarbij overzien dat op twee van de vier akten vermeld stond dat deze „Karl May” klokkenmaker in Oettingen was; Roy Dieckmann bewees in „Der falsche May. Nummer Achtzehn – Ein Uhrmacher, der Wellen schlägt” in Karl May in Leipzig Nr. 120 (2020) dat het hier ging om een klokkenmaker van Poolse afkomst die in Oettingen leefde, kortom: een naamgenoot van „onze” Karl May. δ Louise Achilles (zie noot 200), een niet al te betrouwbare vriendin van Emma Pollmer, verklaarde op 9 novermber 1909 onder ede dat zij ervan op de hoogte zou zijn dat een dienstmeisje van de Mays in 1889 of 1890 een kind van Karl May had gekregen, waarvoor hij alimentatie betaalde. Dat werd door Rudolf Lebius (zie noot 19) maar al te graag nageplapperd in zijn »Die Zeugen Karl May und Klara May« (1910), p. 315; Lebius verzon er zelfs bij dat het om een meisje ging dat onder de naam „juffrouw May” in een Katholiek klooster was ondergebracht. Het betreffende dienstmeisje moet dan Alma Eulitz geweest zijn, dat in de genoemde jaren inderdaad Mays dienstmeisje was. Pauline Fehsenfeld, de vrouw van Karl Mays uitgever Friedrich Ernst Fehsenfeld, verklaarde dat Karl May voor 1894 met zijn vrouw Emma de mogelijkheid had besproken om een kind te adopteren; het zou dan om dit buitenechtelijke kind zijn gegaan, maar dat wilde Emma absoluut niet. Mensen die waarde hechten aan verhalen over het bestaan van een dergelijk kind voeren als bewijs aan dat Karl May drie boeken in zijn bibliotheek had waarvan er een over de voeding van baby’s gingen en twee over de rechten van buitenechtelijke kinderen en de betreffende moeder. Een van de mensen die dit geloofden, was blijkbaar Dr. Euchar Albrecht Schmid (zie noot 130), die het in een brief aan Pauline Fehsenfeld echter heeft over een jongen, die door een tuinder opgevoed zou zijn en later in Kötzschenbroda als „slotenmaker of iets dergeljks” zou hebben gewerkt. Zowel het bestaan van het kind als Karl Mays vaderschap zijn speculatief; de „aanwijzingen” komen voor een aanzienlijk deel van de kant van personen die aan de kant van Karl Mays procestegenstanders stonden. ε In 1878/79 woonde Karl May in Dresden en Hohenstein ongehuwd samen met zijn latere vrouw Emma Pollmer. In 1902 in het kader van de scheiding uitte hij het vermoeden dat zij een buitenechtelijk kind van hem het leven geschonken zou kunnen hebben. Deze beschuldiging werd door Emma Pollmer tijdens een verhoor op 17 december 1907 bevestigd, maar ze laat in het midden of dit vermoeden terecht of onterecht was. In zijn »Frau Pollmer - eine psychologische Studie« verwijt Karl May Emma ook nog dat zij voor hun huwelijk tegelijkertijd verscheidene relaties zou hebben gehad. Het bestaan van een kind is nooit bewezen, laat staan Karl Mays vaderschap. Op deze laatste mogelijkheid wordt hier gezinspeeld.

[179]

Barbier John Malok uit Chicago verstrekte tegen betaling doctorsbullen van de niet-bestaande Universitas Germana-Americana.

[180]

Omslag van Sascha Schneider (voluit: Rudolph Karl Alexander Schneider, * 21 september 1870, † 18 augustus 1927), een Duits hoogleraar, beeldhouwer en schilder, die vooral als illustrator van Karl Mays Reise-Erzählungen bekend werd.

[181]

Anders dan in Nederland is het in Duitsland gebruikelijk dat vrouwen na een scheiding de naam van hun man behouden. Een van de voorwaarden voor het blijven ontvangen van die 3.000 mark, was dat zij voor de rest van haar leven zou afzien van de naam May.

[182]

Arno Otto Schmidt (* 18 januari 1914, † 3 juni 1979) was na de Tweede Wereldoorlog een van de belangrijkste schrijvers in het Duitse taalgebied. Na meer dan tien artikelen over Karl May, zoals „Vom neuen Großmystiker (Karl May)”, „Abu Kital. Vom neuen Großmystiker”, „Old Shatterhand und die Seinen. Eine Darstellung von Leben und Werk Karl May’s”, schreef Arno Schmidt in 1963 »Sitara und der Weg dorthin. Eine Studie über Wesen, Werk & Wirkung Karl May’s«: het boek dat E. v. Linden hier bedoelt.

[183]

Heinz Stolte (* 22 maart 1914, † 2 maart 1992, literatuurwetenschapper en een van de eerste Karl May-onderzoekers, die in 1936 als eerste promoveerde op Karl May) und Gerhard Klußmeier (* 14 mei 1939, Karl May-onderzoeker, journalist en jazz-historicus): »Arno Schmidt & Karl May. Eine notwendige Klarstellung«, p. 13. Als je weet dat in dat boekje het woord die in „aber just die eine Untugend” cursief is gedrukt, wordt de zin iets duidelijker.

[184]

Adriaan Harrie Venema (* 27 mei 1941, † 31 oktober 1993) was een Nederlandse journalist, publicist, romancier en kunsthandelaar, die in Nederland vooral beroemd werd door zijn vijfdelige, baanbrekende boek »Schrijvers, uitgevers en hun collaboratie« (1988-1992). Hij schreef o.a. ook het hier genoemde »Homoseksualiteit in de Nederlandse literatuur« (1972).

[185]

Dr. Franz Xaver Weigl (* 21 november 1878, † 1952) was schoolbestuurder in Amberg en een met Karl May bevriende pedagoog. Samen met zijn broer Josef Weigl richtte hij de Karl-May-Club in München op en later gaf hij de Pädagogische Zeitfragen uit. Vanaf 1900 correspondeerde hij intenstief met Karl May en hij bezocht hem ook een paar keer in Radebeul.

[186]

Hij bedoelt: het eerste deel van de standaard-uitgave. De speciale „Sascha-Schneider-Ausgabe” bevatte alle 33 reisverhalen.

[187]

Bedoeld wordt Marie Elise Silling (* 22 december 1845, † 12 juni 1936) was een Duits schrijfster en medewerkster van de Dresdner Anzeiger. Ze was inderdaad geboren in Stettin, maar woonde al sinds 1888 in Dresden. Haar artikel over »Und Friede auf Erden«, getiteld „Noch einmal Karl May”, verscheen op 30 oktober 1904 en lokte talloze ingezonden brieven uit.

[188]

Heinrich Christian Wilhelm Busch (* 15 april 1832, † 9 januari 1908) was een Duitse dichter, cartoonist en tekenaar. Zijn bekendste creaties zijn »Max und Moritz« (1865) en »Die fromme Helene« (1872).

[189]

Paul Schumann (* 12 augustus 1855, † 24 september 1927) was een journalist en tussen 1901 en 1923 verantwoordelijk leider van het feuilleton en chefredacteur voor Kunst en Wetenschappen van de Duits-nationalistische Dresdner Anzeiger.

[190]

Julius Eduard Maximilian (Max) Dittrich (* 10 juni 1844, † 10 mei 1917) was een schrijver en redacteur van verscheidene kranten. Hij werkte na jarenlang in militaire dienst te hebben gezeten als medewerker van verscheidene ondernemingen, tot hij wegens oplichting en diefstal tot anderhalf jaar werkhuis veroordeeld werd; hij zat zijn straf uit van 13 juli 1866 en 13 januari 1868 in Schloss Osterstein bij Zwickau en leerde daar vermoedelijk Karl May kennen. Het tweetal ontmoette elkaar vermoedelijk weer bij toen ze in de jaren ’80 allebei in dienst waren van Verlag H. G. Münchmeyer. Daarna verwatert het contact, maar in 1902 werd Dittrich in de privéklinkiek „Waldpark-Sanatorium” in Dresden-Blasewitz door dr. Hänel geopereerd en behandeld; Karl May bezocht hem daar en daarna verbleef Dittrich een paar weken in Villa „Shatterhand” om te herstellen. Hij stelde zich ter beschikking als getuige in het proces tegen Münchmeyer/Fischer. Van deze Dittrich ervaart Karl May o.a. dat een zekere Paul Ernst Richard Staberow (* 13 januari 1855, † 8 september 1926) in opdracht van Münchmeyer verantwoordelijk was voor de veranderingen in zijn colportageromans. Toen de aanvallen tegen May in de pers begonnen, engageerde Dittrich zich voor May: zo schreef hij »Karl May und seine Schriften. Eine literarisch-psychologische Studie für Mayfreunde und Mayfeinde« (1904). Rudolf Lebius was bereid om tegen ruime betaling zijner bemoeiingen dit geschrift uit te geven, hetgeen May afwees, waarna Lebius zijn felste tegenstander werd. In 1903 was al onder Dittrichs naam een recensie van Karl Mays »Erzgebirgische Dorfgeschichten« verschenen in het tijdschrift Ueber Berg und Tal, die vermoedelijk door May zelf geschreven was. In 1907 werd Dittrich ten slotte in de districtsinstelling Saalhausen bij Dresden opgenomen, waar hij in november 1908 verhoord werd. In 1917 stierf hij in deze instelling.

[191]

Zie p. 109 van dit boek.

[192]

Ernst Klotz: zie noot 172.

[193]

Rudolf Bernstein: zie noot 171.

[194]

Jawel: op 21 juni 2005 werd het toneelstuk voor het eerst (en mogelijk ook voor het laatst?) compleet opgevoerd door een groep examenkandidaten van de Graf-Heinrich-Realschule plus in Hachenberg (Westerwald), naar een idee van leraar, dichter en dramaturg Peter Wayand (* 2 april 1972), die ook de regie voor zijn rekening nam. Dit kon in 1979 natuurlijk nog niemand vermoeden, ook dhr. v. Linden niet.

[195]

Bedoeld wordt Marie Therese Henriette Dorothea (* 2 juli 1849, † 3 februari 1919) was aartshertogin van Oostenrijk-Este, prinses van Modena en door haar huwelijk met Ludwig III. (* 7 januari 1845, † 18 oktober 1921) prinses en van 1913 tot 1919 koningin van Beieren. Karl May correspondeerde met haar dochters Wiltrud Marie Alix (* 10 november 1884, † 28 maart 1975) en Helmtrud Marie Amalia (* 22 maart 1886, † 22 juni 1977) en bezocht deze zelfs op 26 maart 1898 en 10 december 1909 in het Wittelsbacher Palais in München. De brief waarom het hier gaat, dateert van 26 september 1906 en Karl May spreekt haar aan als „Prinzessin Ludwig”: niemand scheen deze bijnaam van de prinses in die tijd raar te vinden. De brief is na te lezen in »Jahrbuch der Karl-May-Gesellschaft 1983« op pp. 84-91

[196]

Bertha von Suttner (voluit: Bertha Sophia Felicita Freifrau von Suttner, geborene Gräfin Kinsky von Wchinitz und Tettau, * 9 juni 1843, † 21 juni 1914) was een Oostenrijkse pacifiste en schrijfster. Zij was in 1905 de eerste vrouw die de Nobelprijs voor de Vrede kreeg, vooral vanwege haar in 1899 gepubliceerde roman „Die Waffen nieder!”. Zij overleed exact één week vóór de terroristische aanslag op de Oostenrijkse troonopvolger Frans Ferdinand (* 18 december 1863, † 28 juni 1914), die de aanleiding zou worden tot een van de ernstigste oorlogen aller tijden.

[197]

Melle Johannes Oldeboerrigter (* 27 mei 1908, † 24 mei 1976) was een Nederlands kunstschilder, aquarellist, tekenaar, lithograaf, etser, boekbandontwerper, collagist en textielkunstenaar, die zijn werk alleen met zijn voornaam signeerde. Het betreffende artikel uit Het Parool is afgedrukt in E. v. Linden m.m.v. Dr. C. J. Schuurman: »Karl May«, p. 25.

[198]

Sappho (Σαπφώ / Ψάπφω, * ± 630, † ± 570) was een lyrische dichteres uit het oude Griekenland. Haar poëzie is ambigu wat betreft haar seksuele geaardheid, aangezien ze zowel over heteroseksuele als homoseksuele verhoudingen schreef.

[199]

Karl May: »Weihnacht!«, p. 30.

[200]

Dorothy Bussy, geb. Strachey (* 24 juli 1865, † 1 mei 1960) was een Engels romanschrijfster en vertaler, die vooral bekend is door haar young adult-roman »Olivia«, die ze in 1949 in het Frans en onder het pseudoniem „Olivia” publiceerde. Het verhaal speelt zich af in de tweede helft van de negentiende eeuw op een school voor etiquette en vorming in Frankrijk; een van de jonge Engelse kostschoolmeisjes wordt verliefd op een van haar Franse leraressen, Mlle. Julie; de lerares in kwestie vertoont verdacht veel overeenkomsten met de roemruchte Marie Souvestre (* 28 april 1830, † 30 maart 1905), een lerares die probeerde onafhankelijke geesten in jonge meisjes te ontwikkelen. Zij richtte een school in Frankrijk op, maar verliet deze later, samen met een van haar leraressen, om in Londen de Allenswood Academy te stichten. Na verschijning veroorzaakte de roman opschudding.

[201]

Karl May: »Weihnacht!«, pp. 275, 276, 277, 279 en 280.

[202]

Heinz Stolte und Gerhard Klußmeier: »Arno Schmidt & Karl May. Eine notwendige Klarstellung« (vgl. noot 183), p. 13.

[203]

Leopold Gheri (* 1 juli 1866, † 20 december 1952) was een Oostenrijkse reis- en avonturenschrijver; redacteur van het tijdschrift Der Kunstfreund in Innsbruck.

[204]

Oskar Gerlach: zie noot 169.

[205]

Mevrouw E. Barchewitz was de eigenares van Pension Belvedere in Salzbrunn, het huidige Szczawno-Zdró, waar Karl en Klara May van 22 mei t/m 4 juli 1907 verbleven om Karl bij te laten komen van zijn zenuwinzinking(en) als gevolg van de aanhoudende processen. Haar drie dochters, Eva, Frida en Gertrud Barchewitz ondersteunden hun moeder bij het verzorgen van hun gasten. Bad Salzbrunn heette tot 1935 overigens nog Salzbrunn (vgl. noot 176).

[206]

Hans Conrad Seyfert: zie noot 169.

[207]

Dr. Kurt Theodor Larraß (* 17 juni 1874, † 31 december 1949) was een Dresdner jurist, aanvankelijk assessor en later onderzoeksrechter. Hij was een vriend van Seyfert (zie noot 169), die door een smerig trucje van Oskar Gerlach (zie diezelfde noot 169), de advocaat van Pauline Münchmeyer, als Officier van Justitie op deze zaak was gezet. Seyfert op zijn beurt haalde zijn vriend Larraß erbij als onderzoeksrechter.

[208]

De al eerder genoemde reis naar de top van de Schneekoppe op 4 en 5 juli 1907 (zie noot 176).

[209]

Peter Rosegger: zie noot 100.

[210]

Op 7 april 1907 (Adalbert Fischer, zie noot. 159) resp. 16 oktoeber 1907 (zijn vrouw, Auguste Sophie Elisabet Fischer geb. Sachse).

[211]

Julius Arthur Schubert (* 8 juni 1874, † 1 december 1956) was door zijn huwelijk op 15 april 1905 met Charlotte Louise Emmy Fischer (* 30 augustus 1883, † ?) schoonzoon en - na de dood van Adalbert en Elisabet Fischer - erfgenaam en algemeen directeur van Verlag H. G. Münchmeyer.

[212]

Landgericht: zie noot 174.

[213]

Johann Christian Hermann Spindler (* 25 januari 1852, † 7 februari 1900) was een Dresdner schrijver van romans, novellen en gedichten, die lang geleden voor Verlag H. G. Münchmeyer werkte; zijn weduwe, Marie Johanna Spindler, geb. Bickelmann (* 13 mei 1855, † 1918), was een belangrijke getuige in het Münchmeyer-proces. Op 10 april 1904 schrijft zij een brief aan Karl May, waarin zij uiteenzet dat haar man haar steeds vertelde met welk enthousiasme Heinrich Gotthold Münchmeyer over zijn Dr. May sprak: hij hield hem mijn man als voorbeeld voor en vroeg hem om net zoals Dr. May te schrijven. Münchmeyer zelf had het echtpaar Spindler hoogstpersoonlijk verzekerd dat »Waldröschen« liep als een trein en dat het een goudmijn was. Verder verklaarde zij in die brief dat Münchmeyer zelf veranderingen in de manuscripten aanbracht. Wegens „belediging” klaagde Münchmeyers weduwe Pauline mevrouw Spindler aan, maar tot een proces is het nooit gekomen. Op 10 juli 1904 stuurde mevrouw Spindler een brief aan Mays advocaat Rudolf Bernstein met bewijzen over Mays verblijf in Dresden tot 1884, hetgeen door Pauline Münchmeyer betwist werd. May legde op 11 februari 1907 de partij-eed af en won daarmee het Münchmeyer-proces ... voorlopig. Mevrouw Spindler en anderen waren daarbij als getuigen aanwezig. Hierop reageerde Gerlach door op 15 april 1907 een aanklacht wegens meineed tegen May „en zijn handlangers” in te dienen; bij deze „handlangers” hoorde ook Johanna Spindler. Over de ondervraging verklaarde ze op 18 mei 1908, toen ze bij Klara May in Radebeul op bezoek was, hoe Larraß haar tot een andere getuigenverklaring trachtte te brengen, waarbij hij zei: „Maar May is toch zeker een zwaar voorbestrafte kerel!” Op 8 januari 1909 werd het proces wegens meineed door gebrek aan bewijzen beëindigd. Op 21 september 1910 getuigde zij voor het Dresdner landgerecht nogmaals ten gunste van May uit.

[214]

Carl Willi Ball (* 10 december 1873, † 18 maart 1955) was orkestleider en een lezer die bevriend was met Karl May. Hij was sinds 1897 getrouwd met Hedwig Rosalie Alwine Ball, geb. Thusneck. Op de Internationale Hygiëne-tentoonstelling in Dresden van 1911 trad hij met zijn orkest op van 3 t/m 7 juli. Een van die concerten werd bezocht door Karl en Klara May, vermoedelijk op zondag 6 august 1911; aansluitend brachten Ball en zijn vrouw een bezoekje aan Villa „Shatterhand”, waarbij de hier afgebeelde foto is ontstaan. Carl Ball componeerde voor Karl »Harfenklänge zu Karl May’s arabischer Fantasia: „Babel und Bibel«, komponiert v. C. Ball, Kgl. Musikmeister«. De compositie was al op 23 oktober 1911 gereed, maar Ball stuurde zijn werk pas op 16 december aan Klara May die het op 24 december als kerstcadeau aan Karl overhandigde.

[215]

Johannes Paul Peter Rentschka (* 18 januari 1870, † 8 juni 1956) was kapelaan aan de katholischen Hofkirche in Dresden van 1896 tot 1901 en van 1907 tot 1911. Hij schreef een drietal negatieve artikelen over Karl May („Karl Mays Selbstenthüllung”, op 5, 6 en 8 december 1908 in de Berlijnse krant Germania), die vooral tegen Mays »Und Friede auf Erden« gericht waren. In de jaren ’20 van de vorige eeuw werkte hij in opdracht van de Karl-May-Verlag mee aan het bewerken van die roman.

[216]

Ik heb geen flauw idee wie Piepie was en evenmin welk van beide gedichten v. Linden bedoelt. Piepie zou de naam van een vogel kunnen zijn; in dat geval gaat het waarschijnlijk om het tweede gedicht op deze pagina.

[217]

Pater Ansgar Pöllmann (geboren als Theodor Pöllmann, * 21 september 1871, † 20 juni 1933) was een Benedictijner monnik in het klooster Beuron en om een of andere reden een felle tegenstander van Karl May; in zijn zevendelige artikelserie „Ein Abenteurer und sein Werk” in het tijdschrift Über den Wassern sprak hij de wens uit, Karl May „aus dem Tempel der deutschen Kunst hinauspeitschen” te willen. Na ingrijpen van de aartsabt van Beuron, Ildefons Schober (geboren als Friedrich Schober, * 23 februari 1849, † 28 februari 1918), hielden Pöllmanns aanvallen op Karl May als bij toverslag op.

[218]

Van Mrs. E. C. Hendrickson weet ik niet veel meer dan wat hier staat: „Een medepassagier van Karl en Klara May op de „Grosser Kurfürst”, wonende in Chicago/IL; de Karl-May-Chronik, Band IV, p. 425, weet te melden dat haar voornaam Emma is en dat ze een 74-jarige weduwe is.

[219]

Ralph Winfred Tower Ph. D. (* 1870, † 1926) was de directeur van het American Museum of Natural History in New York/NY, 200 Central Park West, dat sinds 1869 bestaat; niet te verwarren met het National Museum of Natural History in Washington/DC, National Mall, dat sinds 1910 bestaat.

[220]

Henry Wadsworth Longfellow (* 27 februari 1807, † 24 maart 1882) was een Amerikaans pedagoog, schrijver en dichter. Zijn bekendste gedicht is »The Song of Hiawatha«, dat gebaseerd is op het leven van Manaboozhoo (Nanabush), een legendarische Ojibwe-cultuurheld, en niet op dat van Hayę́hwàtha (Engels: Hiawatha), de leider van de League of Five Nations van de Haudenosaunee, een inheems volk in Noord-Amerika, in het noordoosten van wat nu de Verenigde Staten zijn.

[221]

»Mit Karl May durch Amerika« verscheen in 1931 in een oplage van 3000 exemplaren bij de Karl-May-Verlag. Het boek doet verslag van haar reis naar Noord-Amerika die zij in 1930 met haar vriendin Lucia Lieberknecht had ondernomen; het gaat echter niet alleen om deze reis: zij nam ook allerlei (voor het merendeel verzonnen) herinneringen aan de reis die zijn in 1908 met Karl had gemaakt. In een zeldzaam moment van zelfreflectie verzucht zij op p. 25 van dat boek: „... es ging mir schließlich wie ihm selber: ich wusste Wirklichkeit und Phantasie nicht mehr genügend zu trennen.”

[222]

Otto en Rosalia „Roseli” Thümmel was een uit Radebeul afkomstig echtpaar, dat na emigratie naar de Verenigde Staten bij de Quakergroep van de Shakers in Mount Lebanon bij Albany woonde. Karl en Klara gingen gedurende hun Amerikareis bij deze groep op bezoek; later bleven beide echtparen elkaar brieven schrijven.

[223]

Sa-go-ye-wat-ha („Hij houdt hen wakker”, door de Engelsen „Red Jacket” genoemd, * ± 1757 , † 20 januari 1830) was een opperhoofd van de Onödowá’ga (=Seneca), een naam die „Bewoners van de Grote Heuvel” betekent. Zijn Engelse naam dankt hij aan het feit dat hij gedurende de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog aan Engelse zijde vocht in een rood Brits uniform.

[224]

Harriet Beecher Stowe (* 14 juni 1811, † 1 juli 1896) was een Amerikaanse abolitioniste en schrijfster die met haar roman „Uncle Tom’s Cabin; or, Life among the Lowly” uit 1852 de heersende opvattingen over slavernij beïnvloedde. Haar andere boeken hadden beduidend minder succes. De Nederlandse vertaling droeg tot 1982 de titel „De negerhut van Oom Tom” (Fries „De Negerhutte fan Omke Tom”), maar daarna moest dat „De hut van Oom Tom” (Fries: „De hutte fan Omke Tom”) worden.

[225]

August Ernst Walter Bahn (* 6 oktober 1873, † 1952) was advocaat en partner van de kanselarij Walter Bahn en Willy Beyer in Berlijn, Rathenowerstraße 8I. Bahn had May al vanaf april 1908 bijgestaan, toen deze een verbod op de zogeheten Kahl-brochure eiste: onder de auteursnaam Friedrich Wilhelm Kahl (* 10 mei 1887, † 19 maart 1963) verscheen op 1 april 1908 de brochure »Karl May, ein Verderber der deutschen Jugend«; de auteur was vermoedelijk Rudolf Lebius zelf, van wie ook een kopie van het artikel »Atavistische und Jugendliteratur« uit het jaar 1906 opgenomen was. Verdere verspreiding van deze negatieve brochure werd op 25 april verboden, maar terwijl Karl en Klara May in Amerika verbleven had Lebius het bij de Officier van Justitie voor elkaar gekregen dat er een opsporingsbevel tegen Karl May uitging. Daarop telegrafeert May op 16 oktober aan Bahn. Op 23 december 1908 informeert Walter Bahn de inmiddels weer in Duitsland teruggekeerde Karl May, dat de uitgever van de brochure, Friedrich Bechly, bereid was tot een schikking. Na wat strubbelingen omtrent de betaling van de proceskosten kwam die schikking er uiteindelijk op aandringen van rechter Willi Schenk.

[226]

Bertram is een verder onbekende advocaat, aan wie Karl May vanuit Lawrence/MS een ansichtkaart - en dus geen telegram - stuurde.

[227]

De Deutscher Herold en de Anzeiger und Post; beide artikelen verschijnen op 24 november. Veel inwoners van Lawrence, belangrijke standplaats voor textielindustrie, waren Duitsers, onder wie een aantal uit Hohenstein en Ernstthal: die hadden tenminste ervaring met textiel. Maar er waren natuurlijk ook Engelstalige kranten in het 95.000 zielen tellende stadje: de Evening Tribune bracht al een bericht op 19 november.

[228]

Dat dachten de Karl May-onderzoekers in 1979 inderdaad, maar inmiddels is vast komen te staan dat het een tikkeltje anders zat. Om het thuisfront te laten geloven dat het verblijf in Amerika veel langer had geduurd dan de welgeteld 43 dagen waarop ze op Amerikaanse bodem verbleven en dat ze daadwerkelijk alle handelingsplaatsen van »Winnetous Erben« (in de Karl May Pockets »De boodschap van Winnetou« geheten, wat een duidelijke verbetering inhoudt dan de oude vertalingen van Becht e.a,, want »Winnetous Testament« was de titel die Karl May in gedachten had voor een volgend deel, het werkelijke testament van Winnetou), hadden bezocht, keerden ze met de „Kronprinzessin Cecelie” terug naar Bremerhaven, waar ze op 3 november aankwamen. Vandaar ging het naar Radebeul, waar ze zich bijna een maand lang voor bijna alles en iedereen schuilhielden. Daarna reisden ze via Vlissingen en Queenborough naar Londen, waar ze van 29 november tot 5 december verbleven. Op 6 december komen ze voor de tweede keer in Radebeul aan. In werkelijk zijn ze niet verder westwaarts gekomen dan de Niagara, ook al beweerde Klara May in 1931 in het eerder genoemde sprookjesboek anders.

[229]

In werkelijkheid heette het blad Die Wahrheit en werd uitgeven door Wilhelm Bruhn (* 18 januari 1869, † 20 oktober 1951), die namens de antisemitische en nationalistische partij DNVP (Deutschnationale Volkspartei) in de Rijksdag zat en de Staatsbürger-Zeitung en het Berlijnse weekblad Die Wahrheit uitgaf.

[230]

Lebius’s artikel was onder de titel „Atavistische und Jugend-Literatur” op 30 juni 1906 in Die Wahrheit verschenen.

[231]

Vorwärts was socialistische krant, opgericht in 1876 en uitgegeven door de SPD (Sozialdemokratische Partei Deutschlands). Hij verscheen een keer week, maar vanaf 2015 verscheen het nog maar zes keer per jaar en vanaf maart 2026 verschijnt er geen gedrukt exemplaar meer.

[232]

Carl Wermuth (* 1878, † 1951) was een sociaaldemocratisch journalist in Berlijn; van 1906 tot 1914 was hij redacteur van Vorwärts. Toen dit blad in zijn editie van 26 juli 1907 aangaf dat Rudolf Lebius zich in een van zijn artikelen niet als man van eer getoond, werd Wermuth door Lebius aangeklaagd. Wermuth probeerde daarop bewijsmateriaal te vinden voor Lebius’ oneervolle karakter te verzamelen en wendde zich tot Karl May. Hoewel deze geen gehoor gaf aan Wermuths verzoek, werd hij toch als getuige genoemd. In eerste instantie werd Vorwärts tot een boete van 100 Mark veroordeeld, maar het tijdschrift ging in beroep en noemde Karl May wederom als getuige van Lebius’s oneervolle karakter. Daarop schreef May na herhaald aandringen van Wermuth het artikel „Lebius, der „Ehrenmann””, waarop Lebius begon Mays geloofwaardigheid te ondergraven, hetgeen tot een nieuwe reeks aanklachten leidde. Tot 1933 was Wermuth gemeenteraadslid in Berlijn-Treptow.

[233]

Friedrich Wilhelm Kahl: zie noot 225.

[234]

Verlagsbuchhandlung GmbH Hermann Walther in Berlijn was de verantwoordelijk uitgever van de brochure van Kahl.

[235]

Het Schöffengericht (letterlijk: Rechtbank van lekenrechters) staat in Duitsland tussen de strafrechter bij het Amtsgericht (zie noot 174) en de strafkamer bij het Landgericht. Het houdt zich bezig met alle mogelijke misdaden waarbij een straf van twee tot vier jaar verwacht wordt en waarbij geen ontoerekeningsvatbaarheid in het spel is.

[236]

Een van de aanwezigen is de jonge Bertolt Brecht (eigenlijk: Eugen Berthold Friedrich Brecht, * 10 februari 1898, † 14 augustus 1956), een Duits dramaturg, librettist en lyricus. Zijn bekendste werk is de „Dreigroschenoper” (op muziek gezet door Kurt Weill), maar ook „Aufstieg und Fall der Stadt Mahagonny”, „Die heilige Johanna der Schlachthöfe”, „Die Horatier und die Kuriatier”, „Furcht und Elend des Dritten Reiches”, „Leben des Galileis”, „Mutter Courage und ihre Kinder”, „Der gute Mensch von Sezuan”, „Der aufhaltsame Aufstieg des Arturo Ui” en „Der kaukasische Kreidekreis” zijn beroemd gebleven.

[237]

Selma vom Scheidt: zie noot 76.

[238]

Louis Napoleon Krügel: zie noot 72.

[239]

Gerhard Ehregott Wessel (* 17 maart 1865, † 2 oktober 1913) was districtsrechtbankraadslid in Berlijn; hij leidde de rechtszaak May ./. Lebius op 12 april 1909.

[240]

Dr. Paul Bredereck (* 22 januari 1877, † 13 april 1932) was een van de advocaten van Rudolf Lebius. In 1912 werd een arrestatiebevel tegen hem uitgevaardigd en werd hij uit zijn ambt ontslagen vanwege het verdonkeremanen van trustfondsen, maar hij vluchtte naar Brazilië. Na het begin van de Eerste Wereldoorlog keerde hij terug naar Duitsland en werd onder een valse naam soldaat en later zelfs officier. In 1916 werd hij ontmaskerd, maar hij kreeg slechts een gevangenisstraf van één dag en mocht gewoon officier blijven. Na de revolutie van 1918 was hij betrokken bij de oprichten van verscheidene reactionaire groperingen, zoals het Alldeutscher Verband en het Nationaler Verband deutscher Offiziere; bij de Kapp-Putsch in maart 1920 speelde hij een korte, maar belangrijke rol als spreker („perschef”) van de zelfbenoemde rijksregering. Door de amnestiewet van 4 augustus 1920 ontkwam hij andermaal aan vervolging.

[241]

Pater Ansgar Pöllmann: zie noot 217.

[242]

Karl Hermann Wilker (* 6 november 1885, † 23 mei 1980) was een Duitse hervormingspedagoog. In de brochure »Karl May - ein Volkserzieher?« neemt hij vanuit een anti-Katholiek standpunt stelling tegen Karl May en May-gezinde pedagogen zoals Dr. Franz Weigl (zie noot 186) en Dr. phil. Eduard Julius Adolf Droop (* 6 september 1882, † 26 december 1938), een Duits schrijver en May-vriend. De brochure is sterk door Lebius beïnvloed. Zelfs zeven jaar na Mays dood shreef Wilker nog een brochure, waarin hij zich geïrriteerd toont dat een alom geprezen pedagoog als Prof. Dr. Georg Remi Ernst Ludwig Gurlitt (* 31 mei 1855, † 12 juli 1931), ook een hervormingspedagoog, maar ook een Karl May-onderzoeker, de kant van Karl May koos.

[243]

Fritz Barthel (* 3 augustus 1881, † 19 april 1960) was een journalist, redacteur, schrijver en bewerker van de teksten van Karl May voor de Karl-May-Verlag. Hij schreef in 1955 »Letzte Abenteuer um Karl May«, een roman over Karl Mays laatste jaren, dat verscheen bij de Ustad-Verlag, een imprint van de Karl-May-Verlag.

[244]

Een Pitaval is een collectie causes célèbres, genoemd naar de Franse advocaat François Gayot de Pitaval (* 24 juli 1673, † 2 januari 1743), die tussen 1734 en 1743 verscheidene boeken vol causes célèbres et intéressantes publiceerde, aanvankelijk alleen bedoeld voor advocaten, maar al spoedig ook gelezen door andere mensen. In Frankrijk, Duitsland en Tsjechië begonnen ook anderen Pitavals te schrijven, zoals Anselm von Feuerbach (Paul Johann Anselm Feuerbach, vanaf 1808 Ritter von Feuerbach (* 14 november 1775, † 29 mei 1833) en Egon Erwin Kisch (* 29 april 1885, † 31 maart 1948).

[245]

Nico Scheepmaker (* 13 november 1930, † 5 april 1990) was een Nederlands (sport)journalist, dichter en columnist.

[246]

Deze uitgeverij was in 1899 opgericht door de boekhandelaren Konrad Grethlein en Wilhelm von Crayen. Vanaf 1903 Karl Julius Curt Hauschild (*1873, † ?) directeur van de uitgeverij, die in 1911 geïnteresseerd was om de Verlag Friedrich Ernst Fehsenfeld dan wel de Karl May-uitgaven van die uitgeverij over te nemen. Hij stelde zelfs een deskundigenrapport op over de situatie van uitgeverij Fehsenfeld, dat voor het eerst volledig werd gepubliceerd in 2008 op pagina’s 300 tot en met 313 van het boekdeel »Briefwechsel mit Friedrich Ernst Fehsenfeld II« (Gesammelte Werke, Band 92).

[247]

Henriette Schrott: zie noot 177.

[248]

Paul Bredereck: zie noot 240.

[249]

Franz Heinrich Rudolf Netcke (* 21 mei 1871, † 23 februari 1947) was advocaat, verbonden aan het Land- und Amstgericht Dresden en volgde in 1908 advocaat Rudolf Bernstein als advocaat van Karl May. Hij was getrouwd met Marie Louise Beatrix Freiin von Falkenstein (* 1864, † 1911), die gedurende het proces tegen Pauline Münchmeyer op 17 mei 1911 stierf, waardoor Netcke verlof aanvroeg. Na Karl Mays dood stond hj Klara May met raad en daad bij.

[250]

Erich Emil Ludwig Eduard Sello (* 29 februari 1852, † 9 december 1912) was Raad van Justitie, advocaat en schrijver in Berlijn. Sello trad op als verdedigingsadvocaat in talrijke spraakmakende processen tijdens het late keizerrijk en was een van Duitslands meest gerenommeerde strafrechtadvocaten: hij verwierf zijn uitstekende reputatie met name door zijn succesvolle verdediging in het proces rond de brandstichting in de synagoge van Neustettin in 1883/84. In 1900 verdedigde hij de Berlijnse bankier August Sternberg (* 28 mei 1852, † Oktober 1932), die beschuldigd werd van seksuele misdrijven tegen minderjarigen. Van 1907 tot 1909 vertegenwoordigde Sello de Berlijnse stadscommandant, Augustus Friedrich Karl Detlev Graf Kuno von Moltke (* 13 december 1847, † 19 maart 1923) in een lasterzaak tegen de krantenuitgever Maximilian Harden (* 20 oktober 1861, † 30 oktober 1927), nota bene een vriend van Sello. Harden had de Duitse diplomaat Philipp Friedrich Karl Alexander Botho Graf zu Eulenburg, vanaf 1867 Freiherr von und zu Hertefeld, vanaf 1900 Fürst zu Eulenburg und Hertefeld en Graf von Sandels (* 12 februar 1847, † 17 september 1921) en de Berlijnse politiechef Bernhard Ludwig Ernst Freiherr von Richthofen (* 8 juni 1836, † 6 juni 1895) beschuldigd van homoseksuele neigingen en had geklaagd over de verderfelijke invloed van deze „hofkliek” op de Duitse keizer. In 1910 verdedigde Sello met succes de nymfomane Herta Antonie Schönebeck, de vrouw van majoor Gustav von Schönebeck van Allenstein, die haar minnaar, kapitein Hugo von Göben, tot de moord op haar eigen echtgenoot had gedreven. Dankzij de bemiddeling van Maximilian Harden nam Sello in 1911 de verdediging van Karl May op zich in het hoger beroep tegen het vonnis van Charlottenburg in de smaadzaak tegen Rudolf Lebius. Hoe vaak advocaat en cliënt elkaar voorafgaand aan het proces hebben ontmoet, is onduidelijk. Een ontmoeting op 9 december 1911 in Sello’s kantoor in Berlijn lijkt echter zeker. Het proces vond plaats op 18 december 1911.

[251]

Theodor Karl August Ehrecke (*14 januari 1867, † ?) was directeur van het Landgericht in Berlijn-Moabit. Op 18 december 1911 was hij voorzitter van het hoger beroep van Karl May tegen Rudolf Lebius. Van hem stamt de beroemde uitspraak: „Ein Verbrechen wären doch solche phantastischen Dinge bei einem Dichter nicht, und ich halte Herrn May für einen Dichter!”

[252]

Gerhard Ehregott Wessel (* 17 maart 1865, † 2 oktober 1913) was raadslid van de districtsrechtbank in Berlijn; hij was de rechter bij de lasterzaak van Karl May tegen Rudolf Lebius op 12 april 1909 in Charlottenburg.

[253]

Selma vom Scheidt: zie noot 76.

[254]

Louise Achilles: zie noot 119.

[255]

Zowel de dichter als het gedicht is mij onbekend.

[256]

Hotel Krantz is een hotel in Wenen (Neuer Markt 5), dat tegenwoordig Hotel Ambassador heet. Van 20 t/m 24 maart 1912 verbleven Karl en Klara May op kamer 50 van dit hotel.

[257]

Bertha von Suttner: zie noot 196.

[258]

Bedoeld wordt Wilhelm II. (voluit: Friedrich Wilhelm Viktor Albert von Preußen, * 27 januari 1859, † 4 juni 1941), de laatste koning van Pruisen en keizer van het Duitse Rijk van 15 juni 1888 tot 9 november 1918. Van vaderszijde was hij de kleinzoon van Wilhelm I. (voluit: Wilhelm Friedrich Ludwig, * 22 maart 1797, † 9 maart 1888; koning van Pruisen van 18 oktober 1861 tot 9 maart 1888 en keizer van het Duitse Rijk van 18 januari 1871 tot 9 maart 1888), van moederszijde van koning Victoria (voluit: Alexandrina Victoria van Hannover, * 24 mei 1819, † 22 januari 1901, koningin van het Verenigd Koninkrijk van 1837 tot 1901 en keizerin van India van 1877 tot 1901).

[259]

Bedoeld wordt Friedrich August III. (voluit: Friedrich August Johann Ludwig Karl Gustav Gregor Philipp von Sachsen, * 25 mei 1865, 18 februari 1932) van het huis Wettin, albertijnse lijn, van 1904 tot 13 november 1918 de laatste koning van Saksen.

[260]

Bedoeld wordt Albert I van Monaco (voluit: Albert Honoré Charles Grimaldi, * 13 november 1848, † 26 juni 1922), van 1889 tot 1922 vorst van Monaco.

[261]

Dit aantal berust op een overdrijving van Klara May, die door de kranten gretig werd overgenomen; in werkelijkheid zal het aantal toehoorders rond de 2000 hebben bedragen.

[262]

Zie noot 176.

[263]

Volgens Klara May, die als enige bij het overlijden van Karl May in Villa „Shatterhand” aanwezig was, waren zijn laatste woorden: „Sieg, großer Sieg! Ich sehe alles Rosenrot!” („Overwinning, grote overwinning! Ik zie alles rood als rozen!”).

[264]

De openluchtspelen in Ruurlo met voorstellingen naar de verhalen van Karl May vonden plaats in 1962, 1965, 1968 en 1971, omdat Staatsbosbeheer het Rijkenbargse Bos nabij Ruurlo opeiste. Andere plekken op de spelen op te voeren waren er niet, dus de openluchtspelen stierven een roemloze dood.

[265]

Jhr. mr. Jan Willem de Beaufort (* 13 juli 1913, † 28 juni 2001) was burgemeester van Ruurlo van 1953 tot 1978.

[266]

De mooie stad Pittsburgh/PA heette van 1891 tot 1911 officieel Pittsburg, hoewel het stadsbestuur vast bleef houden aan de spelling Pittsburgh. Na een volksraadpleging werd de naam van de stad in 1911 weer veranderd in Pittsburgh. De stad kreeg in 1758 haar naam van de Schotse generaal John Forbes (* 5 september 1707, † 11 maart 1759), die haar noemde naar de Britse staatsman William Pitt, 1st Earl of Chatham (* 15 november 1708, † 11 mei 1778, meestal „Pitt the Elder” genoemd om hem te onderscheiden van zijn zoon, die eveneens William Pitt heette, maar dan natuurlijk „the Younger” als bijnaam kreeg. Vader en zoon zijn allebei premier van het Verenigd Koninkrijk geweest). Omdat Forbes een Schot was, sprak hij de naam uit als „pɪtsbərə”, naar analogie van Edinburgh in zijn vaderland. Om het in 1869 dus te hebben over Pittsburg is fout; het zou niet de enige fout zijn die Karl May in die periode van zijn leven maakte.

[267]

Als dit verhaal al op waarheid zou berusten - maar met Karl May weet je het in deze fase van zijn leven maar nooit! - kreeg hij dus wél moeilijkheden vanwege het niet hebben van een pas. Hij noemt in deze brief nl. de staden Leipzig, Frankfurt en Amsterdam, maar hij zou in latere versies van het verhaal in Bremen die moeilijkheden met die pas hebben gekregen: dat maakt het geheel er niet geloofwaardiger op.

[268]

Bedoeld wordt natuurlijk niet de „echte” Winnetou - die was immers al op 2 september 1874 gestorven -, maar Emil Seyler (zie noot 21 e.v.), zoals uit de laatste twee alinea’s blijkt.

[269]

Over de vertaling „band”: zie noot 136.

[270]

Het deel heet in het Duits »Weihnacht!«; elders laat v. Linden deze boektitel staan, maar hier noemt hij het ineens »Christfest«.

[271]

Zoals hier aangegeven had Karl May al een deel met de titel »Hadschi Halef« in gedachten, maar het is er nooit van gekomen, waarschijnlijk vanwege Mays grote Oriëntreis in 1899/1900, waarna hij overging tot het schrjven van „symbolische” werken. De Duitse schrijver Jörg Kastner (* 1962) schreef »Die Oase des Scheitans«, dat in 2010 als Sonderband zu den Gesammelten Werken Karl Mays onder de titel »Hadschi Halef Omar« verscheen; de roman speelt zich vóór de Oriëntcyclus af en vertelt o.a. hoe Karl May - de latere Kara Ben Nemsi - de hadji met de lange naam leerde kennen. Of de geplande roman van Karl May dezelfde periode beschreef, is niet meer na te gaan.

[272]

Karl en Emma May.

[273]

Bedoeld wordt Luitpold (voluit: Karl Joseph Wilhelm von Bayern, * 12 maart 1821, † 12 december 1912) was van 13 t/m 16 juni 1886 prinsregent van het Koninkrijk Beieren voor zijn neef Ludwig II. (die alle lezers van Mays »Der Weg zum Glück« zo goed kennen) en daarna tot 1912 prinsregent voor diens als geestesziek gediagnosticeerde broer Otto I. Zijn regentschap betekende een grote culturele bloeitijd voor München, maar voor Beieren betekende het steeds meer verwaarlozing van Beierse interessen ten faveure van die van het Duitse Keizerrijk.

[274]

Het gebied ten zuidoosten van Dresden, dat officieel Elbsandsteingebirge heet; van oudsher werd het Saksische gedeelte van het gebied Meißner Hochland genoemd, maar twee Zwitserse kunstenaars, die verbonden waren aan de Dresdner Kunstakademie, werden door de vreemde vorm van het gebergte herinnerd aan hun vaderland, de Zwitserse Jura en muntten daarop de naam „Sächsische Schweiz” (Saksisch Zwitserland). Karl May en zijn tweede echtgenote - maar waarschijnlijk ook al met zijn eerste echtgenote, zoals uit deze brief blijkt - maakten regelmatig uitstapjes naar het gebied, bijvoorbeeld in het najaar van 1903 met het echtpaar Bernstein (dat Karl May alles liet betalen!). Het Tsjechische deel van het gebied wordt „Böhmische Schweiz” (Boheems Zwitserland) genoemd en vormt samen met het Duitse deel tegenwoordig een nationaal park. Het nationale park wordt - terecht - druk bezocht: de Seylertjes hebben echt iets gemist!

[275]

Blijkbaar een reclame, waar niemand op zit te wachten.

[276]

Karl May: »Weihnacht!«, pp. 73-74.

[277]

De drukkerij-eigenaren Johann Georg Ludwig Rühling (* 1839, † 1897) en Ernst Eduard Göltz (* 1840, † 1879) richtten op 1 november 1874 Verlagshandlung Göltz & Rühling op. Op 14 november kochten zij Verlag Franz Neugebauer, bij wie Karl May »Scepter und Hammer« en »Die Juweleninsel” schreef in de tijdschriften All-Deutschland! en Für alle Welt!.

[278]

Franz Neugebauer (* 1848, † 1898) richtte op 15 februari 187 een uitgeverij op in Stuttgart, gespecialiseerd in kinder- en jeugdliteratuur. All-Deutschland! was een entertainment magazine, net als de voor het buitenland bestemde paralelle uitgave Für alle Welt. In totaal verschenen er vijf jaargangen (van 1877 tot 1882). Op 14 november 1878 werd de uitgeverij door Neugebeur verkocht aan Verlag Göltz und Rühling (zie noot 277). Op 15 augustus 1880 werd de uitgeverij verkocht aan de Neurenbergse Hofbuchhandlung Heinrich Schräg, die haar op 2 mei 1887 doorverkocht aan Robert Bardtenschlager, waarna de naam Verlag Franz Neugebauer geheel verdween. May sloot contracten met Frans Neugebauer; omdat hij alle doorverkopen en naamswijzigingen natuurlijk niet bij kon houden, hield hij Verlag Robert Bardtenschlager voor een illegale roofdrukker.

[279]

Dhr. v. Linden (en/of Frey en Nest) hebben een paar regels overgeslagen. De eerste kolom van deze aflevering stond in Für alle Welt! op pagina 72; deze is in haar geheel afgedrukt door v. Linden op p. 175 van deze syllabus; op p. 73 van Für alle Welt! stond echter nog een handvol regels. Voor de volledigheid volgen deze hier: unbedingt ein Bergamtmann sein, obgleich er für eine solche Charge eigentlich noch sehr jung war.      „Woher kennt Sie mich denn so genau,” frug er mit einem Blicke, der eigentlich für zwei Bergamtmänner zugereicht hätte.      „Von dem letzten Bergaufzug her,” antwortete sie, ganz entzückt, daß sie so scharfsinnig gewesen war, sofort das Richtige zu treffen.      „Wie so?”      Da schritt der gnädige Herr voran und hatte einen rothen Federstutz oben,” antwortete sie, denn so war es bei den Bergamtmännern der Fall.

[280]

Gustav Selmar Werner (* 12 december 1864, † 19 augustus 1953) was een beeldhouwer en een vriend van Karl May, wiens atelier in de Blasewitzer Straße 9 in Dresden lag. Na enig aarzelen - Klara Plöhn dacht eerder aan Max Klinger (* 18 februari 1857, † 4 juli 1920) - viel de keuze voor het figuratieve reliëf van het graf op Selmar Werner, die in die tijd nog zelden opdrachten kreeg voor grote projecten. Hij voltooide het in 1903. Uiterlijk in 1908 had hij de buste van Karl May in sneeuwwit marmer gemaakt; de bronzen buste van Winnetou daarentegen werd waarschijnlijk pas in 1925 vervaardigd. Een bekend werk van het is het Schiller-Monument op de Albertplatz in Dresden. Een van zijn laatste werken was de sierlijke Madonna, gemaakt in 1952 voor het graf van Euchar Albrecht Schmid (* 29 augustus 1884, † 15 juli 1951), directeur van de Karl-May-Verlag; voorheen in Bad Liebenstein, is het nu te zien in Bamberg.

[281]

Nee, eens in de twee jaar: Kassel, 1971; Regensburg, 1973; Gelsenkirchen, 1975; Freiburg i.Br., 1977 en Hannover, 1979 (voor de uitnodiging zie p. 162 van deze syllabus). En na verschijning van deze syllabus ging die tweejaarlijkse cyclus door (m.u.v. van 2021 in verband met corona): West-Berlijn, 1981; Regensburg, 1983; Königswinter, 1985; Wenen, 1987; Augsburg, 1989; Wiesbaden, 1991; Dresden en Radebeul, 1993; Bad Segeberg, 1995; Erlangen, 1997; Hohenstein-Ernstthal, 1999; Luzern, 2001; Plauen, 2003; Essen, 2005; Berlijn, 2007; Marburg, 2009; Wolfenbüttel, 2011; Radebeul, 2013; Bamberg, 2015; Bad Kösen, 2017; Mainz, 2019; München, 2022; Dortmund, 2023; Rostock, 2025 en Frankfurt am Main, 2029.

[282]

Alfred Schneider (* 23 september 1905, † 5 juli 1987) was in 1963 mede-oprichter van de Arbeitsgemeinschaft Karl-May-Biographie en van 1969 tot 1983 directeur van de Karl-May-Gesellschaft.

[283]

Claus Roxin (* 15 mei 1931, † 18 februari 2025) was een Duitse rechtskundige en van 1971 tot 1999 voorzitter van de Karl-May-Gesellschaft en vervolgens tot aan zijn dood erevoorzitter daarvan. Hij gold als een van de invloedrijkste dogmatici van het strafrecht en stond in Duitsland, maar ook internationaal in hoog aanzien; in totaal hebben 28 universiteiten wereldwijd hem een eredoctoraat verleend.

[284]

Jacobus Heyink (ook gespeld als Heijink) (* 1906, † juli 1997) was een boekhandelaar te Rotterdam en later in Bennebroek; oprichter van De Kiva, een tijdschrift voor iedereen die geïnteresseerd was in indiaanse culturen.

[285]

Dr. F. C. de Rooy: zie noot 12.

[286]

Drs. L. van Bommel was in de jaren ’70 redactielid en medewerker van De Kiva. Dit was het bekende Nederlandse contactblad voor Indianen- en Karl May-vrienden. Binnen dat tijdschrift verzorgde hij onder andere een vaste Karl May-vragenrubriek en schreef hij boekrecensies en artikelen over Karl May en de geschiedenis van de inheemse bevolking van Noord-Amerika.

[287]

Dit was de stand van zaken gedurende de jaren 1968 t/m 1985. Tegenwoordig (2026) bestaat de serie uit 98 delen, nadat er nr. 74, »Der verlorene Sohn« (1985); 75, »Sklaven der Schande« (1993); 76, »Der Eremit« (1994); 77, »Die Kinder des Herzogs« (1995); 78, »Das Rätsel von Miramare« (1996); 79, »Old Shatterhand in der Heimat« (1997); 80, »Auf der See gefangen« (1998); 82, »In fernen Zonen« (1999); 81, »Abdahn Effendi« (2000); 83, »Am Marterpfahl« (2001); 84, »Der Bowie-Pater« (2003); 85, »Von Ehefrauen und Ehrenmännern« (2004); 86, »Meine dankbaren Leser« (2005); 87, »Das Buch der Liebe« (2006); 91, »Briefwechsel mit Friedrich Ernst Fehsenfeld I« (2007); 92, »Briefwechsel mit Friedrich Ernst Fehsenfeld II« (2008); 88, »Deadly dust« (2008); 93, »Briefwechsel mit Sascha Schneider« (2009); 89, »Im fernen Westen« (2011); 94, »Briefwechsel mit Joseph Kürschner« (2013); 90, »Verschwörung in Wien« (2014); 95, »Briefwechsel mit seinen ‘Kindern’ I« (2020); 96, »Briefwechsel mit seinen ‘Kindern’ II« (2020); 97, »Briefwechsel mit seinen Verlegern I« (2025) en 98, »Briefwechsel mit seinen Verlegern II« (2026). Voor 2027 is deel 99, »Briefwechsel mit seinen Verlegern III« aangekondigd. Bovendien zijn er vanaf 1997 enige tientallen Sonder- en Großbände aan de serie toegevoegd.

Terug naar de Nederlandstalige bibliografie.

Terug naar de Karl May-startpagina.

Terug naar de Apriana-startpagina.

www op deze website